Tú Diệu Kinh: chiêm tinh Ấn Độ theo chân nhà sư Bất Không vào Trung Hoa, rồi thành Cửu Diệu sao hạn

Tú Diệu Kinh là bộ kinh Mật tông hai quyển do ngài Bất Không dịch khoảng năm 759 đời Đường, đệ tử Dương Cảnh Phong chú lại vài năm sau, dạy chọn ngày theo các "tú" (chòm sao trên đường đi của Mặt Trăng) và bảy "diệu" (Mặt Trời, Mặt Trăng, năm hành tinh). Nó đưa vào Đông Á ba thứ: mười hai cung hoàng đạo, tuần lễ bảy ngày gắn với bảy diệu kèm tên gọi theo tiếng Sogdia, và nếp nghĩ "sao chiếu theo người" mà về sau lịch Việt rút gọn thành Cửu Diệu sao hạn.

Tên kinh dài và hai người làm ra nó

Tên đầy đủ: Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát cập chư tiên sở thuyết cát hung thời nhật thiện ác Tú Diệu Kinh — kinh về tú và diệu, nói ngày giờ lành dữ, do Bồ Tát Văn Thù và các vị tiên nói. Cái tên đã cho thấy tính chất: đây là kinh chọn ngày, đặt dưới danh nghĩa một vị Bồ Tát.

Bất Không (705 – 774) là một trong ba vị đại sư Mật tông đời Đường (cùng Thiện Vô Úy, Kim Cương Trí), quê quán có thuyết nói ở Tây Vực, có thuyết nói ở Sư Tử Quốc (Tích Lan), dịch rất nhiều kinh Mật giáo. Dương Cảnh Phong, một cư sĩ đệ tử, chú giải và sắp lại bản dịch, theo lời tựa là khoảng năm 764. Kinh có hai quyển; phần chú của Dương Cảnh Phong làm cho nó dùng được trong lịch Trung Hoa, vì phải ghép các tú Ấn Độ vào tháng âm lịch.

Bài Cửu Diệu đến từ đâu đã đặt Tú Diệu Kinh cạnh hai con đường khác (Cửu Chấp Lịch năm 718 và các kinh nhương tai). Bài này đọc riêng nội dung của Tú Diệu Kinh.

Hai mươi bảy tú, không phải hai mươi tám

Trung Hoa có nhị thập bát tú, hai mươi tám chòm sao chia vòng trời. Ấn Độ có hệ nakṣatra tương tự, thường là hai mươi bảy. Tú Diệu Kinh dùng hai mươi bảy tú, bỏ tú Ngưu, và tính tú theo ngày âm lịch: mỗi tháng âm khởi từ một tú cố định, ngày sau sang tú kế.

Đây là chỗ hai truyền thống chạm nhau mà không hoà hẳn. Lịch vạn sự Việt Nam hôm nay vẫn dùng hai mươi tám tú theo vòng ngày liên tục (khoá với tuần lễ, vì 28 chia hết cho 7), không theo lối hai mươi bảy tú của Tú Diệu Kinh. Còn ở Nhật Bản, phép Tú Diệu lại theo đúng lối hai mươi bảy tú của kinh.

Mười hai cung: tên Ma Kết đi từ tiếng Phạn

Tú Diệu Kinh có bảng mười hai cung hoàng đạo, với tên gọi mà người đọc chiêm tinh hôm nay sẽ nhận ra:

Tên "Ma Kết" mà người Việt dùng cho cung Capricorn là dấu vết rõ nhất: nó không phải dịch nghĩa "con dê", mà là phiên âm makara, loài vật biển trong thần thoại Ấn Độ, đi qua kinh Phật. Mười hai cung hoàng đạo đã có trong vài kinh dịch từ trước đời Đường, nhưng Tú Diệu Kinh là văn bản phổ biến nhất mang chúng vào Đông Á (bài 12 cung hoàng đạo kể tiếp phần phương Tây).

Bảy diệu và tuần lễ: tên ngày theo tiếng Sogdia

Phần nổi tiếng nhất của kinh là bảy diệu làm chủ bảy ngày luân phiên, tức tuần lễ. Kinh còn ghi tên mỗi diệu theo tiếng "Hồ" (người Sogdia, dân buôn trên Con đường Tơ lụa), tiếng Ba Tư và tiếng Thiên Trúc. Theo các nghiên cứu về văn bản này, tên "Hồ" của bảy diệu là phiên âm tiếng Sogdia, đại ý:

Hai chi tiết đáng giá từ bảng này:

Chữ "Mật" ở các lịch Đôn Hoàng. Lịch chép tay tìm được ở Đôn Hoàng, và lịch chú giải đời Heian ở Nhật, ghi chữ "Mật" bên cạnh những ngày ứng với Chủ nhật. Đó là tên Mặt Trời theo tiếng Sogdia.

"Vân Hán" của sao hạn Việt. Trong Cửu Diệu sao hạn, sao Hoả được lịch Việt gọi là Vân Hán, đọc giọng Nam Bộ thành Vân Hớn. Trong văn cổ, "Vân Hán" vốn là dải Ngân Hà (bài thơ Vân Hán trong Kinh Thi), nên tên sao Hạn này từng khó giải (bài sao Vân Hớn để ngỏ câu hỏi ấy). Tên Sogdia của sao Hoả trong Tú Diệu Kinh, nếu đúng như các bản nghiên cứu ghi, cho một lời giải hợp lý: Vân Hán ở đây là phiên âm, không phải dịch nghĩa, trùng chữ với dải Ngân Hà chỉ là ngẫu nhiên của cách ghi âm bằng chữ Hán.

Nếu vậy, trong chín cái tên Cửu Diệu của người Việt có đủ ba lớp: tên Hán (Thái Dương, Thái Âm, Thái Bạch, Thuỷ Diệu, Thổ Tú, Mộc Đức), tên phiên âm tiếng Phạn (La Hầu từ Rāhu, Kế Đô từ Ketu), và một tên phiên âm tiếng Sogdia (Vân Hán).

Vì sao người Nhật gọi thứ theo bảy diệu, người Việt thì không

Kūkai (Không Hải), nhà sư Nhật học Mật tông ở Trường An, mang Tú Diệu Kinh về Nhật năm 806. Từ đó lịch Nhật ghi bảy diệu theo ngày, và đến đời Minh Trị, tên các thứ trong tuần chính thức là Nhật diệu nhật, Nguyệt diệu nhật, Hoả diệu nhật… — đúng thứ tự bảy diệu của kinh. Ở Nhật còn hình thành cả một môn Tú Diệu Đạo, các nhà sư chuyên đoán theo tú và diệu, cạnh tranh với Âm Dương Đạo trong triều đình Heian.

Người Việt thì khác. Tên ngày trong tuần của ta (Chủ nhật, thứ Hai, thứ Ba…) đến từ cách đếm của các giáo sĩ Công giáo: Chủ nhật là "ngày của Chúa", các ngày sau đếm thứ tự, giống tiếng Bồ Đào Nha. Tức là cùng một kinh, ở Nhật để lại tên ngày, ở Việt Nam lại để lại tên sao hạn. Bảy diệu đi vào lịch Việt qua Cửu Diệu, không qua tuần lễ.

Từ "sao theo trời" đến "sao theo tuổi"

Điều cốt lõi cần nhớ: Tú Diệu Kinh tính diệu và tú theo ngày và vị trí trên trời. Một ngày thuộc diệu nào, Mặt Trăng ở tú nào, thì hợp việc gì. Chưa có chỗ nào trong kinh gán cho mỗi người một sao theo tuổi mụ mỗi năm. Vòng sao hạn theo tuổi mụ và giới tính của lịch Việt là bước giản tiện hoá rất muộn về sau (bài Cửu Diệu sao hạn có bảng). Nói "sao hạn có từ kinh Phật" là đúng một nửa: tên sao có từ đó, cách tính theo tuổi thì không.

Sách cổ nói gì

Tú Diệu Kinh, đại ý: bảy diệu luân phiên làm chủ ngày; ngày thuộc diệu nào thì hợp việc nào, kỵ việc nào; người muốn dùng phải biết Mặt Trăng đang ở tú nào, ngày đang thuộc diệu nào; kèm tên mỗi diệu theo tiếng Hồ, tiếng Ba Tư, tiếng Thiên Trúc. Dương Cảnh Phong, lời chú, đại ý: ghép các tú vào tháng âm lịch để người Trung Hoa dùng được.

Dịch: Rực rỡ thay dải Vân Hán, sáng quanh co trên trời. — Kinh Thi, Đại Nhã, bài Vân Hán

Bình: đặt câu thơ này cạnh bảng tên Sogdia mới thấy cái bẫy của chữ Hán: hai chữ giống hệt nhau, một bên là sông Ngân trong thơ cổ, một bên có thể chỉ là cách ghi âm tên sao Hoả của dân buôn Trung Á.

Đọc cho đúng mức

• Bảng tên "Hồ" của bảy diệu chúng tôi ghi theo các bản nghiên cứu về Tú Diệu Kinh, chưa đối chiếu trực tiếp được với bản kinh trong Đại Tạng; việc nối "Vân Hán" của sao hạn với tên Sogdia là một giả thuyết hợp lý, chưa phải kết luận đã được chứng minh trong tư liệu Việt.
• Tú Diệu Kinh không phải văn bản duy nhất đưa chiêm tinh Ấn Độ vào Trung Hoa; Cửu Chấp Lịch và các kinh nhương tai cũng quan trọng.
• Mười hai cung đã xuất hiện trong vài kinh dịch trước đời Đường; Tú Diệu Kinh là bản phổ biến nhất, không phải bản đầu tiên.
• Kinh là sách chọn ngày theo trời; lấy nó làm căn cứ cho sao hạn theo tuổi là đọc sai lớp.

Việc nên làm

• Khi đọc tên một sao hạn hay một ngày trong lịch, thử hỏi nó là tên dịch nghĩa hay tên phiên âm; nhiều chỗ khó hiểu sẽ sáng ra.
• Đọc bài nguồn gốc sao hạn và bài nhị thập bát tú cùng bài này để thấy ba lớp Hán, Phạn, Sogdia trong lịch Việt.
• Coi Cửu Diệu sao hạn là di sản văn hoá có lịch sử dài, không phải phép tính thiên văn: cách tính theo tuổi mụ không đến từ kinh.

Nguồn tham khảo

• Bất Không dịch, Dương Cảnh Phong chú — Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát cập chư tiên sở thuyết cát hung thời nhật thiện ác Tú Diệu Kinh, hai quyển, đời Đường (đại ý; bảng tên diệu theo các công trình nghiên cứu về kinh).
• Kinh Thi — Đại Nhã, bài Vân Hán (trích nguyên văn).
• Cù Đàm Tất Đạt — Cửu Chấp Lịch, năm 718 (đại ý).