Thể chất đặc bẩm: người dễ dị ứng trong cách chia của Đông y

Thể chất đặc bẩm là một trong chín thể chất của Vương Kỳ, nghĩa đen là "bẩm sinh đặc biệt": phần mình nhận từ cha mẹ có chỗ khác thường. Trong thực tế, nó gần như được dùng để chỉ người dễ dị ứng — hắt hơi, nghẹt mũi, mề đay, hen. Gần với khái niệm cơ địa dị ứng của y học hiện đại, nhưng không trùng. Dị ứng nặng, khó thở là việc của cấp cứu.

Nghĩa của hai chữ "đặc bẩm"

"Bẩm" là nhận — cái trời phú, cha mẹ truyền cho từ lúc thành thai; chữ "bẩm sinh", "bẩm tính" cùng gốc. "Đặc" là riêng, khác thường. Ghép lại, "đặc bẩm" là phần bẩm sinh khác thường.

Đông y từ rất sớm đã coi thể chất có phần do cha mẹ truyền. Linh Khu, thiên Thiên Niên, trả lời câu hỏi con người khi mới hình thành dựa vào đâu bằng một hình ảnh: lấy mẹ làm nền, lấy cha làm khiên (câu nguyên văn ở mục Sách cổ). Thể đặc bẩm là chỗ cái nền ấy có điểm khác.

Vì vậy, trong tiêu chuẩn, đặc bẩm không chỉ là dị ứng. Nó gồm ba nhóm:

Hai nhóm sau là bệnh, phải do y học hiện đại chẩn đoán và theo dõi; tiêu chuẩn chỉ xếp chúng vào cùng một chữ vì cùng gốc "bẩm sinh". Khi người ta nói "tôi thể đặc bẩm", gần như luôn là nói nhóm thứ nhất.

Tiêu chuẩn mô tả thể dị ứng

Bộ tiêu chuẩn ZYYXH/T157-2009 mô tả thể đặc bẩm theo sáu mục (bảng chín thể ở bài chín thể chất Đông y):

Trong thang đo 60 câu, nhóm này có bảy câu, hỏi về hắt hơi, nghẹt mũi khi không bị cảm; lên cơn hen khi đổi mùa hay gặp mùi; dị ứng thuốc, thức ăn, phấn hoa; nổi mề đay; da gãi vào là hằn đỏ (bài thang đo thể chất 60 câu).

Một khảo sát 944 phụ nữ Hồng Kông tuổi 30 – 65 (Sun và cộng sự, 2014) thấy 25,2% đạt ngưỡng thể đặc bẩm. Nhóm tác giả ghi nhận một điểm riêng: hầu hết các thể thiên lệch khác đi kèm sức khoẻ toàn thân kém, còn thể đặc bẩm thì không — phù hợp với ý "do bẩm sinh là chính".

So với cơ địa dị ứng của y học hiện đại

Y học hiện đại có khái niệm gần nhất là cơ địa dị ứng (atopy): khuynh hướng di truyền khiến hệ miễn dịch dễ tạo kháng thể IgE chống lại những thứ vô hại như phấn hoa, bụi nhà, lông thú, một số thức ăn.

Chỗ trùng: cả hai đều nói có những người sinh ra đã dễ phản ứng, và khuynh hướng ấy chạy trong gia đình. Chỗ khác quan trọng nhất: y học hiện đại tìm được thứ gây dị ứng cho từng người, nên tránh được đúng thứ cần tránh; khung thể chất thì không. Một người biết mình "đặc bẩm" mà không biết mình dị ứng với gì thì vẫn chưa biết điều cần biết nhất. Chữ "cơ địa" mà người Việt hay nói còn rộng hơn cả hai; bài cơ địa và thể chất phân biệt kỹ.

Dị ứng nặng: dấu hiệu phải gọi cấp cứu

Đây là phần quan trọng nhất. Phản vệ là phản ứng dị ứng toàn thân, có thể xảy ra trong vài phút sau khi ăn một thứ, bị ong đốt, hay dùng thuốc. Gọi cấp cứu 115 ngay khi có:

• Khó thở, thở rít, khò khè, nói khó, cảm giác nghẹn ở cổ.
• Sưng môi, lưỡi, mặt, mí mắt.
• Mề đay lan nhanh toàn thân kèm chóng mặt, choáng, vã mồ hôi.
• Tụt huyết áp, ngất, da tái lạnh.
• Đau bụng dữ dội, nôn liên tục sau khi ăn thứ nghi dị ứng.

Người đã từng bị phản vệ nên hỏi bác sĩ về việc mang theo bút tiêm adrenalin, có giấy ghi rõ thứ mình dị ứng, và báo cho mọi bác sĩ, nha sĩ trước khi dùng thuốc.

Những dấu hiệu nên đi khám dị ứng – miễn dịch (không cấp cứu): hắt hơi, nghẹt mũi kéo dài theo mùa; mề đay tái đi tái lại hơn sáu tuần; nghi dị ứng thức ăn ở trẻ; ho, khò khè về đêm.

Lời khuyên dưỡng sinh và chỗ cần cẩn thận

Sách dưỡng sinh Đông y hiện đại khuyên người đặc bẩm: tránh thứ đã biết gây dị ứng, giữ nhà ít bụi, hạn chế nuôi thú lông dài trong phòng ngủ nếu dị ứng lông, đeo khẩu trang mùa phấn hoa, ăn uống thanh đạm, ngủ đủ. Những lời ấy trùng với khuyến cáo của y học hiện đại.

Chỗ cần cẩn thận: thảo dược và các bài thuốc "chữa cơ địa" cũng có thể gây dị ứng, nhất là với người đã có cơ địa dị ứng. Không tự uống thuốc lá, thuốc bột, thực phẩm chức năng "giải dị ứng" không rõ thành phần; không bỏ thuốc xịt hen, thuốc kháng dị ứng đang dùng theo đơn để chuyển sang thuốc nam.

Sách cổ nói gì

Lấy mẹ làm nền, lấy cha làm khiên. — Linh Khu, thiên Thiên Niên

Bình: câu này trả lời câu hỏi con người hình thành từ đâu bằng hình ảnh nhà xây: mẹ là nền móng, cha là tấm khiên che chở. Đọc hôm nay, đó là một trực giác sớm về phần bẩm sinh, phần di truyền của thể chất. Chữ "đặc bẩm" của tiêu chuẩn hiện đại đứng trên đúng trực giác ấy. Nhưng trực giác chỉ nói rằng có phần bẩm sinh; việc tìm ra mình dị ứng với gì, và xử lý khi dị ứng nặng, thuộc về y học hôm nay.

Đọc cho đúng mức

• Đặc bẩm là khái niệm thể chất của y học cổ truyền hiện đại (tiêu chuẩn 2009), không có nguyên dạng trong sách cổ.
• "Thể đặc bẩm" không thay cho chẩn đoán dị ứng: nó không biết bạn dị ứng với gì, mức nặng tới đâu.
• Nhóm bệnh di truyền và ảnh hưởng thai kỳ trong định nghĩa là bệnh thật, phải được bác sĩ chẩn đoán, theo dõi.
• Thang đo được xây dựng trên người Trung Hoa, chưa chuẩn hoá cho người Việt.

Việc nên làm

• Hay hắt hơi, mề đay, hen: đi khám dị ứng – miễn dịch để biết thứ mình dị ứng, thay vì tự đoán.
• Ghi lại mỗi lần dị ứng: ăn gì, dùng thuốc gì, ở đâu, mùa nào.
• Từng phản vệ: mang theo giấy ghi dị nguyên và thuốc cấp cứu theo chỉ định bác sĩ; dạy người nhà nhận biết dấu hiệu.
• Không tự dùng thảo dược "chữa cơ địa"; muốn dùng y học cổ truyền thì gặp bác sĩ có chứng chỉ hành nghề và báo rõ tiền sử dị ứng.
• Khó thở, sưng môi lưỡi, choáng sau khi tiếp xúc thứ lạ: gọi 115 ngay.

Nguồn tham khảo

• Hội Trung y dược Trung Hoa — Tiêu chuẩn ZYYXH/T157-2009, mục thể đặc bẩm.
• Hoàng Đế Nội Kinh, Linh Khu — thiên Thiên Niên, câu "Dĩ mẫu vi cơ, dĩ phụ vi thuẫn" (nguyên văn, đối chiếu bản số hoá Wikisource tiếng Hán).
• Sun Y. và cộng sự (2014), Journal of Translational Medicine — tỷ lệ thể đặc bẩm 25,2% ở 944 phụ nữ Hồng Kông và nhận xét về yếu tố bẩm sinh.
• Tài liệu phổ thông của các hội dị ứng – miễn dịch lâm sàng về cơ địa dị ứng, phản vệ, bút tiêm adrenalin.