Thể chất huyết ứ: da sạm, môi thâm — khái niệm “ứ” và giới hạn tự nhận

Thể chất huyết ứ, theo tiêu chuẩn của nhóm Vương Kỳ năm 2009, là người có khuynh hướng "huyết đi không thông": da sạm, dễ có vết bầm, môi thâm, lưỡi tím tối. Khái niệm "ứ" được Vương Thanh Nhiệm đẩy lên thành trung tâm trong Y Lâm Cải Thác năm 1830. Nhưng tự nhận mình "huyết ứ" qua da sạm, môi thâm là rất dễ sai; bầm tím bất thường phải đi xét nghiệm.

Tiêu chuẩn mô tả người huyết ứ

Bộ tiêu chuẩn ZYYXH/T157-2009 mô tả thể huyết ứ theo sáu mục (bảng chín thể ở bài chín thể chất Đông y):

Trong thang đo 60 câu, nhóm huyết ứ có bảy câu: da tự dưng bầm mà không nhớ va vào đâu, gò má có tia máu nhỏ, đau ở một chỗ cố định, mặt sạm, quầng mắt thâm, hay quên, môi thâm. Cách chấm và giới hạn của thang ở bài thang đo thể chất 60 câu.

Chữ "ứ" nghĩa là gì

"Ứ" là đọng, nghẽn — như nước đọng trong mương không chảy. "Huyết ứ" trong Đông y là cách gọi chung cho tình trạng máu "đi không trơn", đọng một chỗ. Từ đó sinh ra ba hình ảnh mà người thầy thuốc xưa dựa vào:

1. Màu tối: máu đọng thì sẫm — nên da sạm, môi thâm, lưỡi tím.
2. Đau cố định: chỗ nghẽn thì đau, và đau đúng một chỗ, như kim đâm.
3. Khối: đọng lâu thì thành cục — chữ "trưng hà" trong sách là các khối trong bụng.

Đây là một khung hình ảnh rất trực quan. Điểm mạnh của nó là gom được nhiều dấu hiệu rời rạc; điểm yếu là các dấu hiệu ấy (da sạm, môi thâm, đau một chỗ) đều có hàng chục nguyên nhân khác nhau trong y học hiện đại, từ vô hại tới nghiêm trọng.

Vương Thanh Nhiệm và Y Lâm Cải Thác

Vương Thanh Nhiệm (1768 – 1831) là thầy thuốc đời Thanh, người Hà Bắc. Ông nổi tiếng vì hai việc.

Việc thứ nhất: sửa sách về tạng phủ. Ông thấy hình vẽ tạng phủ trong sách cũ sai nhiều chỗ, nên bỏ nhiều năm đi xem thi thể — kể cả thi thể trẻ em bị dịch bệnh vùi nông ở bãi tha ma — để tự vẽ lại. Cuốn Y Lâm Cải Thác ("sửa lỗi trong rừng y") in năm 1830 là kết quả. Bài tựa phần tạng phủ ở quyển thượng có câu nổi tiếng được dẫn ở mục Sách cổ dưới đây.

Ông sửa được nhiều chỗ, nhưng cũng mắc lỗi mới: vì mạch máu trên thi thể thường rỗng, ông cho rằng một số mạch chứa khí chứ không chứa máu. Y Lâm Cải Thác vì vậy là một văn bản đáng quý về tinh thần kiểm chứng, nhưng không phải một sách giải phẫu đáng tin theo nghĩa hiện đại.

Việc thứ hai: đặt huyết ứ vào trung tâm. Ông cho rằng rất nhiều chứng bệnh khó — đau đầu lâu năm, đau ngực, mất ngủ, sốt về chiều, đau bụng kinh — có gốc ở huyết ứ, và lập một loạt bài thuốc "trục ứ" theo từng vùng cơ thể. Tư tưởng hoạt huyết hoá ứ của Đông y đời sau chịu ảnh hưởng ông rất lớn.

Đặt hai Vương cạnh nhau

Hai cách nhìn có chung một nguy cơ: khung "ứ" quá rộng, nên rất dễ ôm cả những thứ cần y học hiện đại chẩn đoán.

Giới hạn của tự nhận

Mỗi dấu hiệu trong mô tả huyết ứ đều có nguyên nhân khác hay gặp hơn:

Một khảo sát 944 phụ nữ Hồng Kông tuổi 30 – 65 (Sun và cộng sự, 2014) thấy 35,4% đạt ngưỡng thể huyết ứ, và — trái với hình dung — tuổi cao hơn lại đi kèm khả năng huyết ứ thấp hơn. Nhãn huyết ứ vì vậy vừa phổ biến, vừa không chạy theo cách người ta đoán.

Bầm tím bất thường: phải xét nghiệm

Đây là phần quan trọng nhất. Hãy đi khám, và hỏi bác sĩ về xét nghiệm công thức máu, tiểu cầu và đông máu khi:

• Bầm tím nhiều chỗ, không nhớ va chạm, nhất là ở thân mình.
• Chảy máu chân răng, chảy máu cam khó cầm, kinh nguyệt ra nhiều bất thường.
• Có chấm đỏ nhỏ li ti trên da không mất khi ấn.
• Vết thương nhỏ chảy máu lâu.
• Bầm tím kèm mệt, sốt, sụt cân, đau xương.
• Đang dùng thuốc chống đông, aspirin, thuốc chống viêm, hay một số thực phẩm chức năng, thảo dược — và thấy bầm nhiều hơn.

Một lưu ý riêng: các vị thuốc "hoạt huyết" trong Đông y có thể cộng thêm tác dụng với thuốc chống đông, aspirin. Người đang dùng những thuốc này không nên tự uống bài hoạt huyết.

Đau ngực đè nặng, lan tay trái, kèm vã mồ hôi, khó thở — dù ai đó gọi là "huyết ứ" — là tình huống gọi cấp cứu 115, không phải lúc tìm thuốc.

Sách cổ nói gì

Viết sách mà không rõ tạng phủ, chẳng phải là kẻ ngây nói mơ sao; chữa bệnh mà không rõ tạng phủ, có khác gì người mù đi đêm. — Vương Thanh Nhiệm, Y Lâm Cải Thác, quyển thượng, Tạng phủ ký tự (bản số hoá chép chữ 於 là 于)

Đại ý các luận về huyết ứ trong cùng sách: nhiều chứng bệnh lâu ngày, chữa theo lối thường không khỏi, là do huyết ứ; phải xem ứ ở vùng nào mà dùng phép trục ứ cho vùng ấy.

Bình: câu này là lời của một thầy thuốc đòi nhìn tận mắt trước khi viết. Áp tinh thần ấy vào hôm nay thì việc "nhìn tận mắt" chính là xét nghiệm máu, siêu âm, điện tim — những thứ Vương Thanh Nhiệm không có. Dùng chữ "huyết ứ" để né xét nghiệm là đi ngược chính tinh thần của người đã làm nên khái niệm ấy.

Đọc cho đúng mức

• Huyết ứ là khái niệm của y học cổ truyền, không có xét nghiệm "đo ứ".
• Thể chất huyết ứ là khuynh hướng, không phải bệnh danh, và hay đi cùng thể khác — Đông y coi khí không thông lâu ngày dễ kéo theo huyết không thông (bài thể chất khí uất); đừng để chữ "cơ địa" thay cho việc đi khám (bài cơ địa và thể chất). Bộ tiêu chuẩn và thang đo được xây dựng trên người Trung Hoa, chưa chuẩn hoá cho người Việt.
• Các dấu hiệu tự nhận (da sạm, môi thâm, quầng mắt) có nhiều nguyên nhân vô hại; một số dấu hiệu (tím tái, bầm bất thường, đau ngực) lại cần khám ngay.

Việc nên làm

• Bầm tím không rõ lý do, chảy máu khó cầm, chấm đỏ li ti: đi khám, làm xét nghiệm máu và đông máu theo chỉ định.
• Môi, đầu ngón tím mới xuất hiện hoặc kèm khó thở: khám ngay.
• Đang dùng thuốc chống đông, aspirin: không tự dùng thuốc hoạt huyết, thực phẩm chức năng "lưu thông máu" khi chưa hỏi bác sĩ.
• Sinh hoạt: vận động đều (đi bộ, đạp xe, bơi), không ngồi một chỗ quá lâu, giữ ấm khi trời lạnh, bỏ thuốc lá — đây là những lời khuyên trùng nhau giữa dưỡng sinh và y học hiện đại.
• Muốn dùng thuốc y học cổ truyền: gặp bác sĩ y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề, báo đủ các thuốc đang dùng.

Nguồn tham khảo

• Hội Trung y dược Trung Hoa — Tiêu chuẩn ZYYXH/T157-2009, mục thể huyết ứ.
• Vương Thanh Nhiệm — Y Lâm Cải Thác (1830): quyển thượng, Tạng phủ ký tự (trích nguyên văn, đối chiếu bản số hoá Wikisource tiếng Hán); các luận về huyết ứ (đại ý).
• Sun Y. và cộng sự (2014), "Characteristics of TCM constitutions of adult Chinese women in Hong Kong…", Journal of Translational Medicine — tỷ lệ thể huyết ứ 35,4% và liên quan với tuổi.