Thể chất khí hư: hay mệt, nói ít, dễ ra mồ hôi — sách cổ mô tả và đời sống nên chỉnh gì

Thể chất khí hư, theo tiêu chuẩn phân loại thể chất Trung y năm 2009, là người có "nguyên khí không đủ": dễ mệt, hụt hơi, nói nhỏ, ngại nói, dễ ra mồ hôi, dễ cảm, ốm lâu hồi phục. Đây là khuynh hướng cơ thể, không phải bệnh (bảng chín thể ở bài chín thể chất Đông y). Mệt kéo dài vẫn phải khám để loại trừ thiếu máu, bệnh tuyến giáp và các bệnh khác.

Tiêu chuẩn mô tả người khí hư thế nào

Bộ tiêu chuẩn ZYYXH/T157-2009 mô tả mỗi thể chất theo sáu mục. Với thể khí hư:

Trong thang đo 60 câu, nhóm khí hư có tám câu, hỏi về cảm giác dễ mệt, hụt hơi, nói không ra tiếng, dễ ra mồ hôi khi hơi vận động, dễ cảm. Cách chấm và giới hạn của thang có ở bài thang đo thể chất 60 câu. Trong nghiên cứu kiểm định ở Hồng Kông trên hơn một nghìn bệnh nhân, khí hư là nhóm có tỷ lệ đạt ngưỡng cao nhất, khoảng 56%: đây là nhãn rất phổ biến, nên càng cần đọc cẩn thận.

"Khí" và "hư" nghĩa là gì trong ngôn ngữ Đông y

"Khí" trong Đông y không phải không khí, cũng không phải một chất đo được. Nó là cách gọi chung cho sức vận hành của cơ thể: thở, nói, giữ ấm, giữ mồ hôi không chảy bừa, đẩy thức ăn đi. "Hư" là thiếu. Khí hư vì vậy là lối mô tả một người mà các chức năng vận hành ấy yếu: nói ít vì hơi ngắn, ra mồ hôi vì "không giữ được", dễ cảm vì "vệ khí" bên ngoài mỏng.

Đông y xưa xếp khí hư gần với tỳ (tiêu hoá) và phế (hô hấp): tỳ sinh khí từ thức ăn, phế lấy khí từ trời. Người ăn kém, thở nông thì dễ "khí hư". Đây là cách giải thích của một hệ lý luận, không phải mô tả giải phẫu.

Khí hư khác dương hư, khác "thiếu máu" ở chỗ nào

Đông y coi dương hư thường đi sau khí hư: khí hư lâu thì thành dương hư, thêm phần lạnh (xem bài thể chất dương hư). Còn thiếu máu là chẩn đoán xét nghiệm. Một người được gọi là "khí hư" hoàn toàn có thể đang thiếu sắt, thiếu B12, và chỉ xét nghiệm mới trả lời được.

Mệt kéo dài: những bệnh phải loại trừ trước

Mệt là triệu chứng chung của rất nhiều bệnh. Trước khi nói đến thể chất, người mệt kéo dài cần được bác sĩ xem xét các nguyên nhân thường gặp:

• Thiếu máu (nhất là thiếu sắt ở phụ nữ có kinh nhiều, người ăn ít đạm).
• Bệnh tuyến giáp, nhất là suy giáp: mệt, sợ lạnh, tăng cân, táo bón.
• Đái tháo đường: mệt, khát, tiểu nhiều, sụt cân.
• Ngưng thở khi ngủ, mất ngủ kéo dài: ngủ đủ giờ mà vẫn mệt, ngáy to, buồn ngủ ban ngày.
• Trầm cảm, lo âu: mệt kèm mất hứng thú, buồn kéo dài.
• Bệnh gan, thận, tim, nhiễm trùng mạn, tác dụng phụ của thuốc.

Dấu hiệu cần đi khám sớm: mệt nhiều tuần không đỡ dù đã nghỉ; sụt cân không rõ lý do; sốt, ra mồ hôi đêm; khó thở khi gắng sức nhẹ; da xanh, hoa mắt, tim đập nhanh; đi ngoài phân đen.

Đời sống nên chỉnh gì

Những lời khuyên dưỡng sinh cho người khí hư trong sách vở Đông y hiện đại, đặt cạnh lý do theo hiểu biết hiện nay:

Các sách dưỡng sinh hay gợi ý món ăn như cháo gạo nấu với khoai, táo tàu, thịt gà. Những món ấy là thức ăn bình thường, ăn được; điều cần tránh là tự mua các bài thuốc "bổ khí" có sâm, hoàng kỳ để uống kéo dài khi chưa được thầy thuốc khám, nhất là người đang có huyết áp cao, đang dùng thuốc chống đông hay thuốc tiểu đường.

Sách cổ nói gì

Dịch: Làm lụng quá sức thì khí hao. — Tố Vấn, Cử Thống Luận

Dịch: Nhìn lâu hại huyết, nằm lâu hại khí, ngồi lâu hại thịt, đứng lâu hại xương, đi lâu hại gân. — Tố Vấn, Tuyên Minh Ngũ Khí

Bình: hai câu đặt cạnh nhau cho một lời khuyên rất cân bằng: làm quá sức thì hao khí, mà nằm mãi cũng hại khí. Người khí hư không cần "nằm nghỉ cho lại sức" vô thời hạn; họ cần một nhịp vận động vừa phải, đều đặn. Điều này trùng khớp đáng kể với lời khuyên phục hồi thể lực của y học hiện đại.

Lý Đông Viên đời Kim, trong Tỳ Vị Luận, đại ý cho rằng ăn uống thất thường, lao lực, lo nghĩ làm tổn thương tỳ vị, từ đó nguyên khí suy, trăm bệnh sinh ra. Đây là gốc của lối nối "khí hư" với tiêu hoá trong Đông y đời sau.

Đọc cho đúng mức

• Khí hư là khái niệm y học cổ truyền, không có xét nghiệm "đo khí".
• Mọi dấu hiệu của khí hư đều là triệu chứng chung của nhiều bệnh; khung thể chất không thay được khám và xét nghiệm.
• Tỷ lệ khí hư cao trong các khảo sát một phần do câu hỏi về mệt mỏi rất dễ trả lời "có"; nhãn phổ biến không có nghĩa phần đông dân số "bị bệnh".
• Tiêu chuẩn và thang đo được xây dựng trên người Trung Hoa, chưa chuẩn hoá cho người Việt.

Việc nên làm

• Mệt kéo dài trên vài tuần, nhất là kèm sụt cân, khó thở, da xanh, sốt: đi khám, làm xét nghiệm máu cơ bản và tuyến giáp theo chỉ định.
• Đừng để chữ "cơ địa yếu" thay cho việc đi khám (xem bài cơ địa và thể chất).
• Nếu đã loại trừ bệnh: đặt một nhịp sinh hoạt đều (ngủ đúng giờ, ăn đủ bữa, đi bộ mỗi ngày, tăng dần), theo dõi trong một hai tháng.
• Muốn dùng thuốc y học cổ truyền: gặp bác sĩ y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề, báo đủ các thuốc đang dùng.

Nguồn tham khảo

• Hội Trung y dược Trung Hoa — Tiêu chuẩn ZYYXH/T157-2009, mục thể khí hư.
• Hoàng Đế Nội Kinh, Tố Vấn — Cử Thống Luận ("lao tắc khí hao"); Tuyên Minh Ngũ Khí ("cửu ngọa thương khí").
• Lý Đông Viên — Tỳ Vị Luận (đại ý).
• Wong W. và cộng sự (2013), nghiên cứu kiểm định thang CCMQ ở Hồng Kông — tỷ lệ các thể chất trong mẫu bệnh nhân.