Đặt tên theo con giáp, kiêng chữ có bộ "xung tuổi": lối này từ đâu và có căn cứ không

Đặt tên theo con giáp là lối chọn chữ Hán có bộ "hợp" con vật của năm sinh (tuổi Hổ chuộng bộ Vương, tuổi Mùi chuộng bộ Thảo) và kiêng bộ "xung tuổi". Lối này gọi là sinh tiếu tính danh học, phổ biến từ sách đặt tên hiện đại ở Đài Loan, không có trong sách mệnh cổ. Chính các quy tắc của nó nhiều khi phán ngược nhau về cùng một chữ.

Lối này lập luận ra sao

Đọc các bảng "tuổi X nên đặt tên có bộ gì" đang lưu hành, có thể thấy bốn nguồn lý lẽ trộn vào nhau:

Thấy ngay một điều: chỉ có nguồn thứ hai dính tới mệnh lý thật, mà cũng chỉ là mượn tên quan hệ địa chi rồi áp lên nét chữ, chứ không áp lên lá số.

Lối này từ đâu ra

Theo những người nghiên cứu lịch sử các phép đặt tên, lối chọn chữ theo con giáp được hệ thống hoá trong sách đặt tên ở Đài Loan nửa sau thế kỷ 20, rồi lan sang Hồng Kông, Đại lục, và theo mạng xã hội vào Việt Nam. Cùng thời kỳ ấy, phép "ngũ cách" tính số nét tên cũng phổ biến (phép này gốc từ Nhật Bản đầu thế kỷ 20, có bài riêng ở ngũ cách tính danh).

Ngược lên các sách mệnh cổ, kết quả rất rõ:

• Sách Tử Bình (Uyên Hải Tử Bình, Tam Mệnh Thông Hội, Trích Thiên Tủy) bàn địa chi hình, xung, hợp, hại trong lá số, giữa các trụ với nhau, giữa lá số với vận, năm. Không có chương nào nói chọn chữ đặt tên theo con giáp.
• Sách Tử Vi an sao theo can chi năm, tháng, ngày, giờ; con vật không có vai trò gì.
• Tục kiêng tên của người Việt xưa là kiêng trùng tên người trên, tên vua (xem kiêng tên trùng ông bà), không phải kiêng bộ chữ xung tuổi.

Nói cách khác, lối đặt tên theo con giáp là một sáng tác hiện đại, khoác tên cổ. Điều đó không tự động làm nó sai, nhưng nó không có quyền nói "theo sách cổ".

Cùng một chữ, hai phán ngược nhau

Phép thử đơn giản nhất là lấy chính các quy tắc của lối này áp vào vài chữ thông dụng.

Chữ Mỹ 美 cho tuổi Mùi

Thuyết Văn giải chữ 美 gồm Dương 羊 (con dê) ở trên và Đại 大 (lớn) ở dưới. Áp quy tắc:

• "Chữ có Dương là tuổi Mùi gặp bạn": tốt.
• "Tuổi Mùi kiêng chữ có Đại vì dê lớn là dê bị đem tế": xấu.

Một chữ, hai thành phần, hai kết luận trái nhau. Tuỳ trang mạng đọc thành phần nào trước mà chữ Mỹ thành "rất hợp" hay "đại kỵ" với tuổi Mùi.

Chữ Gia 家 cho tuổi Tỵ

Chữ 家 gồm Miên 宀 (mái nhà) ở trên và Thỉ 豕 (con lợn) ở dưới. Áp quy tắc:

• "Tuổi Tỵ thích bộ Miên vì rắn có hang để ở": tốt.
• "Lợn là Hợi, Tỵ xung Hợi, chữ có Thỉ là xung tuổi": xấu.

Lại một chữ, hai phán ngược.

Chữ Nghĩa 義 cho tuổi Sửu

Chữ 義 có Dương 羊 ở trên. Sửu xung Mùi, nên theo quy tắc thì người tuổi Sửu "kiêng" chữ Nghĩa. Một chữ chỉ đức tính được mọi sách Nho đề cao bị loại chỉ vì nét chữ có hình con dê. Đây là chỗ lộ rõ nhất: lối này đọc hình chữ mà bỏ nghĩa chữ, trong khi cái người ta gửi vào tên là nghĩa.

Ba ví dụ trên không cần trích sách nào; chúng chỉ dùng đúng các quy tắc mà lối này đưa ra. Một hệ quy tắc tự mâu thuẫn trên những chữ thông dụng nhất thì khó dùng làm căn cứ.

Bốn lý do lối này không đứng được với tên Việt

1. Tên Việt viết bằng chữ Quốc ngữ. Giấy khai sinh không ghi chữ Hán; một âm "Gia" có thể là 家, 嘉, 佳. Không có chữ Hán thì không có bộ để xét hợp hay xung.
2. Con giáp là lớp chung của một phần mười hai dân số. Mọi đứa trẻ sinh cùng năm nhận cùng một lời khuyên, trong khi nhu cầu ngũ hành của từng bé khác hẳn nhau. Phép thử với hai bé sinh năm 2027 có ở bài đặt tên con năm 2027.
3. Mệnh lý dùng địa chi, không dùng con vật. Tý trong lá số là Thủy dương ở phương Bắc, giữa đông, không phải "con chuột thích hang".
4. Quy tắc giữa các sách không thống nhất, như phần trên đã thấy, nên không có cách nào kiểm đúng sai.

Nếu ông bà vẫn muốn "tránh chữ xung tuổi"

Gặp trường hợp gia đình tin, không cần tranh cãi. Có mấy cách dung hoà:

• Chọn chữ mà nghĩa đẹp, và nếu chữ ấy tình cờ có bộ "xung", giải thích rằng tên trên giấy tờ là chữ Quốc ngữ, không mang bộ.
• Với các âm nhiều chữ, chọn một chữ đồng âm không vướng thành phần ông bà ngại. Ví dụ âm Gia có 嘉, 佳 bên cạnh 家.
• Để phần ngũ hành, nếu muốn, theo Bát Tự của bé; con giáp chỉ dùng như câu chuyện văn hoá kể cho con nghe.

Sách cổ nói gì

Vương Sung đời Đông Hán, trong Luận Hành, thiên Vật Thế, chép đủ mười hai con vật ứng với mười hai chi (Dần là hổ, Thân là khỉ, Tý là chuột, Ngọ là ngựa…), một trong những danh sách đầy đủ sớm nhất còn lại. Nhưng ông chép ra để phản bác, đại ý: người ta nói ngũ hành khắc nhau nên con vật của các chi cũng khắc nhau; vậy Thủy thắng Hoả, sao chuột không đuổi được ngựa? Kim thắng Mộc, sao gà không mổ được thỏ? — Luận Hành, Vật Thế

Bình: ngay từ thế kỷ thứ nhất, đã có người chỉ ra rằng lấy hình con vật để suy quan hệ khắc chế là lẫn hai thứ khác nhau: ký hiệu (địa chi) và con vật minh hoạ cho ký hiệu ấy. Lối đặt tên theo con giáp hôm nay mắc đúng lỗi Vương Sung đã chỉ ra, chỉ là chuyển từ con vật sang nét chữ.

Tam Mệnh Thông Hội và các sách Tử Bình khác, đại ý, bàn hình xung hợp hại của địa chi như quan hệ giữa các trụ trong lá số và giữa lá số với vận năm, không bàn chuyện chọn chữ. — Tam Mệnh Thông Hội, đại ý

Đọc cho đúng mức

• Nguồn gốc Đài Loan hiện đại là nhận định của người nghiên cứu các phép đặt tên; chúng tôi chưa xác định được cuốn sách đầu tiên.
• Các quy tắc dẫn trong bài là những quy tắc hay gặp trên mạng; mỗi trang có thể thêm bớt.
• Bài này không nói con giáp vô nghĩa: mười hai con giáp là một phần đẹp của văn hoá, có bài riêng ở 12 con giáp. Chỉ là nó không phải căn cứ để chọn chữ đặt tên.

Việc nên làm

• Khi đọc một bảng "tuổi X nên đặt tên có bộ…", thử áp quy tắc vào hai ba chữ quen thuộc như Mỹ, Gia, Nghĩa; thấy mâu thuẫn thì biết bảng ấy dùng được tới đâu.
• Chọn tên theo nghĩa trước, theo âm sau, theo hành (nếu muốn) sau cùng.
• Nếu muốn đặt theo mệnh lý, lập Bát Tự của bé thay vì tra con giáp.

🀄Lá số Bát Tự (Tứ Trụ)
Bốn trụ năm tháng ngày giờ theo tiết khí, Thập Thần, ngũ hành vượng suy.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Vương Sung, Luận Hành — thiên Vật Thế, đại ý.
• Vạn Dân Anh, Tam Mệnh Thông Hội — các phần bàn hình xung hợp hại của địa chi, đại ý.
• Hứa Thận, Thuyết Văn Giải Tự — mục 美, đại ý.