Đèn cổng, đèn sân vườn: ánh sáng ban đêm cho lối vào nhà

Thắp đèn trước cổng ban đêm là nếp "giữ ánh sáng cho nhà" của người Việt: nhà sáng đèn là nhà có người, lối vào sáng là lối vào an toàn. Làm cho đúng thì chọn ánh sáng ấm 2700 – 3000K, đèn có cảm biến để không sáng phí, chụp đèn hướng xuống đất để không rọi vào cửa sổ nhà đối diện, và mạch điện ngoài trời có thiết bị chống giật.

Tục giữ ánh sáng trước nhà

Người Việt có nhiều nếp gắn với đèn trước nhà: đêm giao thừa để đèn sáng suốt đêm, phố cổ treo đèn lồng trước hiên, nhà ở quê để ngọn đèn ngoài hiên cho người về muộn. Câu "nhà tối om" trong lời ăn tiếng nói là câu chê — nhà vắng người, thiếu sinh khí. Ánh sáng trước nhà vì vậy mang nghĩa có người ở, có người chờ.

Trong sách, ánh sáng gắn với quẻ Ly. Lời Đại Tượng của quẻ Ly trong Chu Dịch, đại ý: sáng hai lần nối nhau là tượng Ly, người lớn noi theo mà nối ánh sáng soi khắp bốn phương. Đọc theo nghĩa đời thường: ánh sáng phải nối nhau, không đứt — ngày hết thì đèn nối. Đèn cổng chính là ngọn nối ấy cho lối vào nhà.

Có một lớp quan niệm mới hơn: nhiều thầy Huyền Không nói vận 9 (2024 – 2043) là vận của Ly Hỏa, nên chuộng sáng sủa, ánh sáng. Cách hiểu này còn bàn cãi giữa các phái; nội dung vận 9 có ở bài vận 9 Ly Hỏa. Bài này không cần đến nó: lý do để chiếu sáng lối vào đã đủ từ chuyện an toàn và chuyện nếp nhà.

Bốn nơi cần sáng, theo thứ tự

Đèn trang trí rọi cây, rọi tường đá đến sau cùng. Nhiều nhà làm ngược: cây được rọi sáng rực mà bậc tam cấp thì tối. Chiều cao bậc và chỗ hay vấp có ở bài bậc tam cấp trước nhà; lối đi từ cổng vào ở bài lối đi sân vườn.

Ánh sáng ấm hay trắng

Thông số đáng xem nhất trên vỏ hộp đèn là nhiệt độ màu, đơn vị K (kelvin):

Vì sao ánh sáng ấm hợp hơn cho lối vào:

• Ít hút côn trùng hơn. Côn trùng bay đêm bị hút mạnh nhất bởi ánh sáng có nhiều thành phần xanh và tử ngoại. Đèn trắng xanh trước cổng mùa mưa là một đám thiêu thân; đèn vàng ấm đỡ hơn rõ rệt.
• Đỡ chói. Mắt đã quen bóng tối, gặp đèn trắng xanh sẽ chói hơn gặp đèn vàng cùng độ sáng.
• Đỡ ảnh hưởng giấc ngủ của người ở phòng ngủ nhìn ra sân — nhà mình và nhà bên.
• Hợp với vật liệu: gạch, gỗ, đá, cây dưới ánh sáng ấm trông tự nhiên hơn.

Độ sáng không cần lớn. Đèn cổng loại vài trăm lumen là đủ thấy mặt người, ổ khoá; đèn lối đi càng thấp càng nên dịu. Đèn quá sáng trước cổng làm bóng tối xung quanh càng đen — người đứng trong vùng sáng nhìn ra ngoài không thấy gì.

Cảm biến: sáng khi cần, không sáng phí

Có hai loại cảm biến hay dùng, mỗi loại làm một việc:

• Cảm biến ánh sáng (tự bật khi trời tối, tắt khi trời sáng): hợp với đèn cần sáng suốt đêm ở mức dịu — đèn trụ cổng, đèn lối đi.
• Cảm biến chuyển động: đèn chỉ bật sáng khi có người hoặc xe tới gần, sau vài chục giây đến vài phút thì tắt. Hợp với đèn sáng mạnh ở cổng, ở gara.

Cách kết hợp hay nhất cho nhà ở: đèn trụ cổng sáng dịu cả đêm (giữ nếp "nhà sáng đèn"), cộng một đèn chuyển động sáng mạnh rọi vào khu vực cổng khi có người tới. Đèn chuyển động còn là một lớp an ninh nhỏ: người lạ tới gần thì đèn bật, chủ nhà biết.

Lưu ý khi lắp cảm biến chuyển động: chỉnh vùng quét để không bị kích bởi người đi trên vỉa hè, xe chạy ngoài đường, cành cây đung đưa — đèn chớp tắt cả đêm còn khó chịu hơn không có đèn.

Đèn năng lượng mặt trời tiện cho lối đi xa nguồn điện, nhưng mùa mưa dài ở miền Bắc hay giữa mùa mưa miền Nam thường sáng yếu, tắt sớm. Đèn cổng chính nên dùng điện lưới.

Đừng rọi vào nhà người khác

Đèn cổng rọi thẳng vào cửa sổ phòng ngủ nhà đối diện là chuyện gây mất lòng hàng xóm nhanh nhất. Ba quy tắc:

1. Chụp đèn hướng xuống. Ánh sáng nên rơi xuống mặt đất, xuống lối đi, không toả ngang. Đèn trụ kiểu quả cầu trong toả sáng ra mọi phía, kể cả sang nhà bên và lên trời; đèn có chụp che phía trên, mặt phát sáng hướng xuống thì gọn hơn nhiều.
2. Đèn rọi (đèn pha) chỉnh góc dốc xuống, không ngang tầm cửa sổ tầng hai bên kia đường.
3. Thử ban đêm: lắp xong, sang đứng ở cửa nhà đối diện (hoặc nhờ hàng xóm) nhìn về phía nhà mình. Thấy bóng đèn chói vào mắt là phải chỉnh.

Con hẻm hẹp 3 – 4 m, hai dãy nhà nhìn sang nhau, càng cần cẩn thận. Chuyện hai nhà nhìn sang nhau có ở bài cửa sổ nhìn thẳng sang nhà hàng xóm.

An toàn điện ngoài trời

Đèn ngoài trời chịu mưa, nắng, côn trùng làm tổ trong hộp đèn. Mấy điều không nên tiết kiệm:

• Cấp chống nước: đèn gắn tường, đèn trụ ngoài trời nên từ IP65 trở lên; đèn chôn đất, đèn âm sàn cần cấp cao hơn (IP67).
• Thiết bị chống giật: mạch đèn ngoài trời đi qua cầu dao chống dòng rò (loại 30 mA hay dùng cho bảo vệ người). Sân ướt, chân trần, đèn rò điện là tổ hợp nguy hiểm.
• Dây đi trong ống, mối nối nằm trong hộp kín; không nối dây quấn băng keo rồi vùi xuống đất.
• Đèn gần hồ nước, hồ cá: dùng loại điện áp thấp (12 – 24 V) qua bộ đổi nguồn đặt ở chỗ khô.
• Hộp đèn để kiểm tra được: mỗi mùa mưa mở nắp xem có nước đọng, có kiến, gián làm tổ không.

Đèn cổng và chuyện tiền điện

Một đèn LED vài watt sáng suốt đêm, mỗi đêm chừng 11 – 12 giờ, cả tháng chỉ tốn vài số điện. Thứ tốn là đèn cao áp cũ, đèn halogen rọi cây vài trăm watt để cả đêm. Đổi sang LED và cho đèn trang trí tắt lúc nửa đêm bằng hẹn giờ là đủ — không cần tắt hẳn đèn cổng để tiết kiệm.

Đọc cho đúng mức

Tục để đèn trước nhà là nếp sống, không phải phép phong thủy có sách quy định. Chu Dịch nói về ánh sáng ở tầng nghĩa của quẻ, không nói đèn cổng phải đặt bên nào, màu gì. Những lời như "đèn cổng màu đỏ giữ của", "cổng tối thì khí suy" là truyền miệng; đèn đỏ trước nhà ở phố Việt còn có thể bị hiểu sai nghĩa.

Phần đáng làm theo là phần đo được: lối vào đủ sáng để không ai vấp ngã, không ai đứng tối trước cổng; ánh sáng không làm phiền nhà bên; điện ngoài trời an toàn. Một ngôi nhà "sáng đèn" theo cách ấy là đủ nghĩa của nếp xưa.

Việc nên làm

• Chiếu sáng theo thứ tự: cổng, bậc, lối đi, cửa chính; đèn trang trí sau cùng.
• Chọn đèn 2700 – 3000K cho cổng và lối đi; tránh ánh sáng trắng xanh.
• Đèn trụ cổng sáng dịu cả đêm bằng cảm biến ánh sáng; thêm một đèn cảm biến chuyển động sáng mạnh ở khu cổng.
• Chụp đèn hướng xuống, chỉnh đèn rọi dốc xuống; ra nhà đối diện nhìn lại trước khi bắt cố định.
• Đèn ngoài trời IP65 trở lên, mạch qua cầu dao chống dòng rò, dây đi trong ống; đèn gần nước dùng điện áp thấp.
• Đèn trang trí hẹn giờ tắt lúc khuya.

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch — lời Đại Tượng quẻ Ly: ánh sáng nối nhau soi bốn phương (đại ý).