Lối đi từ cổng vào nhà: thẳng, cong hay có bậc — số đo cho lối đi không trơn, không vấp

Lối đi từ cổng vào nhà nên cong nhẹ hoặc gãy một lần, không thẳng tắp, không quanh co — đó là nguyên lý "khúc tắc hữu tình" của thủy pháp đem vào sân. Phần quyết định là số đo: rộng tối thiểu 0,8 – 1 m, dốc ngang 1 – 2 % cho thoát nước, lát vật liệu nhám, bậc cao bằng nhau.

Vì sao không chuộng lối thẳng tắp

Thủy pháp — phần bàn về nước trong sách địa lý — chuộng dòng nước đến quanh co, chậm rãi; chê dòng nước thẳng tuột, xối thẳng vào huyệt. Người làm nghề hay tóm lại bằng một câu: nước cong thì có tình (khúc tắc hữu tình), nước thẳng thì vô tình. Câu này là lời tóm của người đời sau, ý nằm rải trong Tuyết Tâm Phú và các sách thủy pháp, không phải câu trích từ một chỗ cụ thể.

Các thầy dương trạch đời sau coi lối đi, con đường như "nước" chảy vào nhà: người và khí đi theo nó. Từ đó suy ra lối đi thẳng tắp từ cổng đâm vào cửa chính là thế không ưa — cũng là lý do tục nhà Việt thường đặt bình phong, bể cạn, bồn cây giữa cổng và cửa.

Cách hiểu thực tế cũng có: lối thẳng từ cổng vào cửa cho người ngoài nhìn suốt vào phòng khách; gió lùa thẳng một mạch; mưa hắt theo gió. Lối cong một chút che bớt tầm nhìn, chắn gió, và người đi chậm lại khi tới cửa.

Bàn riêng chuyện cổng lệch cửa ở sân hẹp: cổng lệch cửa chính.

Cong bao nhiêu là vừa

"Cong" không có nghĩa là uốn lượn chữ S liên tục. Lối quanh co quá thì người đi tắt qua cỏ, và đường mòn trên cỏ sẽ thay lối lát. Một vài mức theo độ sâu sân:

Thước đo đơn giản nhất: đứng ở cổng nhìn vào, không thấy thẳng cửa chính, nhưng vẫn nhìn được lối dẫn tới đâu. Khách lạ không phải đoán đường.

Bề rộng: cho người, cho xe, cho đồ

Nhà có người già, hay sẽ có người già, nên làm lối chính đủ rộng cho xe lăn ngay từ đầu — sửa lại sau rất tốn. Đoạn cong cần rộng hơn đoạn thẳng một chút, vì người đi hay cắt góc.

Dốc và thoát nước

Nước đọng trên lối đi là nguồn trơn trượt số một — rêu, bùn, nước đọng. Hai độ dốc cần làm:

• Dốc ngang 1 – 2 % (mỗi mét bề rộng thấp đi 1 – 2 cm) về phía bồn cây hoặc rãnh, để nước mưa không đọng giữa lối.
• Dốc dọc nếu nền nhà cao hơn cổng: nhẹ hơn 1 : 12 (khoảng 8 %) thì xe lăn, xe đẩy lên được; dốc hơn thì làm bậc hoặc kết hợp đường dốc với bậc.

Theo cách nhìn sách địa lý, nền nhà cao hơn lối đi và cổng là thế thuận — nước chảy ra ngoài, không chảy vào nhà. Nếu cổng cao hơn nền nhà (đường nâng cốt sau khi xây nhà), nước mưa sẽ chảy ngược vào sân; cần rãnh thu ngay sau cổng. Bài nhà thấp hơn mặt đường bàn trường hợp này.

Lát gì để không trơn

Lối đi dưới bóng cây, sát tường phía Bắc (ít nắng) dễ lên rêu nhất — chọn vật liệu nhám hơn và vệ sinh định kỳ. Mép lối nên có viền (gạch đứng, đá chẻ) để đất cát không tràn lên mặt lối.

Có bậc thì bậc cao đều

Bậc là chỗ người hay vấp nhất, và vấp vì một bậc cao khác các bậc kia chứ không vì bậc cao. Chân người quen nhịp sau bậc đầu tiên; một bậc chênh vài phân là đủ hẫng.

• Chiều cao bậc ngoài trời thường 12 – 16 cm; mặt bậc 30 – 40 cm (ngoài trời nên rộng hơn trong nhà).
• Công thức quen của nghề: hai lần chiều cao cộng mặt bậc khoảng 60 – 65 cm.
• Mũi bậc có màu hoặc vật liệu khác để nhìn rõ lúc chạng vạng.
• Có tay vịn khi từ ba bậc trở lên và nhà có người già.

Chuyện số bậc lẻ, chẵn và bậc tam cấp trước cửa có bài riêng: bậc tam cấp.

Đèn lối đi

Đèn lối đi đặt thấp, chiếu xuống mặt lối, không chiếu thẳng vào mắt người đi. Đặt ở các điểm đổi hướng và ở bậc. Một lối cong đẹp ban ngày mà tối om ban đêm là lối dễ ngã nhất. Chi tiết ở bài đèn cổng, đèn sân vườn.

Sách cổ nói gì

Đường lớn rất bằng phẳng, mà người ta lại thích đi lối tắt. — Đạo Đức Kinh, chương 53

Bình: Lão Tử nói câu này về đạo trị nước, không nói về sân vườn. Nhưng đem vào lối đi thì đúng đến bất ngờ: lối lát mà vòng vèo quá mức thì người ta đi tắt qua cỏ. Lối cong "có tình" phải cong vừa đủ để người đi theo nó một cách tự nhiên.

Tuyết Tâm Phú, đại ý, chuộng nước đến quanh co, chê nước thẳng xối. Táng Thư, đại ý, coi khí đi theo hình đất và dừng ở nước. Cả hai sách nói về sông núi quanh mộ phần; việc đọc lối đi trong sân như "dòng nước" là cách các thầy dương trạch đời sau áp dụng, không có trong nguyên văn.

Đọc cho đúng mức

Lối đi cong nhẹ có lý do thật: che tầm nhìn vào nhà, chắn gió, làm người đi chậm lại. Lý do thủy pháp là một lớp ý nghĩa đặt lên trên. Không có tư liệu nào cho thấy lối đi thẳng thì gia đình gặp điều gì; có rất nhiều tư liệu về người già trượt ngã trên lối đi ướt. Ưu tiên số đo chống trơn, chống vấp trước, hình dáng sau.

Việc nên làm

• Đứng ở cổng: nếu nhìn thẳng thấy cửa chính, cân nhắc làm lối gãy một lần hoặc đặt bồn cây chắn.
• Bề rộng lối chính tối thiểu 1 m; nhà có người già làm đủ rộng cho xe lăn.
• Dốc ngang 1 – 2 %, có rãnh hoặc bồn cây đón nước.
• Lát vật liệu nhám; không dùng đá mài bóng, gạch men bóng ngoài trời.
• Bậc cao đều nhau, mũi bậc nhìn rõ, có đèn thấp ở chỗ đổi hướng.

Nếu muốn một vật nhỏ bên lối đi làm điểm nhấn và lời nhắc giữ lối luôn sạch, khô, nhiều nhà chọn đồ hành Thổ — đèn đá, chậu đá:

Nguồn tham khảo

• Đạo Đức Kinh — chương 53.
• Tuyết Tâm Phú — phần thủy pháp.
• Táng Thư — phần khí theo hình đất, dừng ở nước.