Cánh cổng mở vào trong hay mở ra ngoài: tục "mở vào để đón" và chuyện vỉa hè

Tục Việt chuộng cánh cổng mở vào trong, với ý "mở ra là đón vào". Sách phong thủy cổ không quy định chiều mở cánh; đó là tục của nhà có sân. Nhà phố sát vỉa hè thì cổng mở ra ngoài lấn lối đi chung, còn mở vào lại vướng xe trong sân — cổng trượt, cổng xếp giải được cả tục lẫn thực tế.

Tục "mở vào để đón" từ đâu ra

Trong cách nói của người Việt, cổng và cửa là chỗ người, khách và "lộc" đi vào nhà. Cánh cổng mở vào trong thì người đứng trong sân kéo cánh về phía mình, như mở lòng đón khách; khách bước vào là đã ở trong lòng cánh cổng. Cánh mở ra ngoài thì người trong nhà đẩy ra — hình ảnh mà nhiều người lớn tuổi cho là "đẩy đi".

Lý do thực tế của tục này còn rõ hơn lý do biểu tượng:

• Nhà quê có sân rộng, cánh mở vào không vướng gì; mở ra ngoài thì cánh quét ra đường làng, ngõ xóm.
• Bản lề và then cài ở phía trong. Cánh mở vào thì bản lề nằm trong sân, người ngoài không tháo được; then cài chặn ngay sau cánh.
• Gió bão: cánh mở vào tựa vào khung cổng khi gió thổi từ ngoài vào, không bị giật bung.

Như vậy "mở vào để đón" là một tục có cả lý do biểu tượng lẫn lý do của nhà có sân. Nó không đến từ sách phong thủy.

Sách phong thủy nói gì về cổng

Sách dương trạch cổ quan tâm nhiều tới cổng, nhưng là vị trí và phương của cổng, không phải chiều mở cánh. Dương Trạch Tam Yếu, đại ý, xếp cửa (môn) là yếu tố thứ nhất trong ba yếu tố cửa – phòng chủ – bếp, vì đó là chỗ khí vào nhà. Bát Trạch xét cổng ở phương cát hay hung theo trạch. Huyền Không xét sao ở cung có cổng. Không sách nào trong số này bàn cánh cổng quay vào hay ra.

Cổng đặt ở phương nào có bài riêng: cổng nhà hướng nào; cổng lệch cửa chính xem cổng lệch cửa chính.

Nhà phố: cánh mở ra là lấn vỉa hè

Ở nhà phố, cổng thường nằm ngay chỉ giới xây dựng, sát vỉa hè. Một cổng hai cánh rộng 3 m mở ra ngoài thì mỗi cánh quét một nửa vòng tròn bán kính 1,5 m ra vỉa hè. Người đi bộ, xe đẩy, người dùng xe lăn phải vòng xuống lòng đường mỗi lần cổng mở.

Chuyện này còn là chuyện pháp lý: cánh cổng, cánh cửa mở lấn ra phần đất công cộng có thể bị coi là lấn chiếm vỉa hè hoặc vượt chỉ giới. Quy định cụ thể và mức xử lý tùy địa phương, thay đổi theo thời gian — nên hỏi phòng quản lý đô thị quận, huyện trước khi làm, đừng dựa vào một bài viết.

Mở vào trong thì lại vướng chỗ khác: sân trước nhà phố thường chỉ sâu 1 – 3 m, chỗ ấy để xe máy, ô tô, chậu cây. Hai cánh mở vào chiếm hết sân, mỗi lần dắt xe ra phải dồn xe sang một bên.

Cổng trượt, cổng xếp: gỡ được cả hai đầu

Hai kiểu cổng không có "chiều mở cánh":

Về tục, cổng trượt và cổng xếp không "đẩy ra" cũng không "kéo vào", nên người giữ tục cũng không thấy trái ý gì. Về thực tế, chúng không lấn vỉa hè và không chiếm sân. Đây là lý do phần lớn nhà phố xây mới ở đô thị Việt Nam chọn cổng trượt hoặc cửa cuốn.

Nếu vẫn muốn cổng cánh mà sân nông, cổng bốn cánh gấp (mỗi bên hai cánh gập vào nhau) giảm khoảng quét còn một nửa.

Đổi kiểu cổng là đổi số lọt lòng

Người đo cổng theo thước Lỗ Ban 52,2 cm (thước thông thủy, dùng cho khoảng rỗng) đo lọt lòng — khoảng trống thật khi cổng mở hết. Đổi kiểu cổng thì con số này đổi theo, dù ô tường không đổi.

Ví dụ tính bằng công cụ thước Lỗ Ban: ô cổng xây rộng đúng 3 m.

Bó nan cổng xếp dày bao nhiêu tùy hãng, nên phải hỏi số thật rồi tra lại. Cách chọn kích thước cổng theo thước có bài kích thước cổng nhà. Thước Lỗ Ban là bước cuối: trước nó là xe có lọt không, cổng có che hết mặt tiền không.

An toàn: chiều mở và lối thoát

Có một góc ít người bàn: khi trong nhà có sự cố cần ra ngoài gấp, người dồn ra cổng sẽ đẩy chứ không kéo. Cánh mở vào trong thì người phía sau ép người phía trước vào cánh cổng, cánh càng khó mở. Vì lý do này, quy chuẩn phòng cháy yêu cầu cửa thoát nạn ở nhiều loại công trình đông người mở theo chiều thoát ra ngoài.

Nhà ở gia đình không bắt buộc như vậy, nhưng có thể học ý: nhà có cổng mở vào thì để một cửa ngách (cửa nhỏ trên cổng hoặc bên cạnh) mở được nhanh từ trong, không khóa bằng ổ phải tìm chìa. Cổng trượt điện thì phải có cơ cấu mở tay khi mất điện.

Cửa chính của ngôi nhà mở vào hay mở ra là câu hỏi khác, bàn ở bài cửa chính mở vào hay mở ra.

Sách cổ nói gì

Đóng cửa gọi là Khôn, mở cửa gọi là Càn; một đóng một mở gọi là biến; qua lại không cùng gọi là thông. — Chu Dịch, Hệ Từ thượng truyện

Bình: Hệ Từ dùng hình ảnh cánh cửa để nói về đóng – mở, âm – dương. Điều đáng để ý là câu sách coi trọng việc đóng mở thông suốt — "qua lại không cùng" — chứ không nói cánh phải quay về phía nào. Một cánh cổng kẹt, phải dồn xe mới mở được, là trái với chữ "thông" hơn bất cứ chiều mở nào.

Lấy cổng cửa làm mũ đai (của ngôi nhà). — Hoàng Đế Trạch Kinh, đoạn ví ngôi nhà như thân người.

Bình: sách ví thế đất là thân thể, nước là huyết mạch, nhà là áo quần, cổng cửa là mũ đai — thứ đội lên sau cùng, cho tề chỉnh. Cổng quan trọng ở chỗ ngay ngắn, tương xứng, không phải ở chiều quay của cánh.

Đọc cho đúng mức

"Mở vào để đón" là tục có lý do, đáng giữ khi sân đủ rộng. Nhưng sách phong thủy cổ không có quy tắc chiều mở cánh, và không có tư liệu nào cho thấy cánh cổng mở ra ngoài thì gia đình gặp điều gì. Ở nhà phố, vỉa hè chung và sân hẹp là ràng buộc thật; cổng trượt, cổng xếp là cách giải hợp lý chứ không phải sự nhân nhượng.

Việc nên làm

• Đo độ sâu sân trước và vị trí đỗ xe trước khi chọn kiểu cổng.
• Sân sâu từ 3 m: cổng cánh mở vào là hợp tục và tiện.
• Sân nông, sát vỉa hè: chọn cổng trượt hoặc cổng xếp; không làm cánh mở ra vỉa hè.
• Đổi kiểu cổng thì tra lại lọt lòng trên thước 52,2.
• Để một lối ra nhanh từ trong (cửa ngách, cơ cấu mở tay cho cổng điện).

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch — Hệ Từ thượng truyện, đoạn "hạp hộ vị chi Khôn".
• Hoàng Đế Trạch Kinh — đoạn ví ngôi nhà như thân người.
• Dương Trạch Tam Yếu — Triệu Cửu Phong, phần cửa là yếu tố thứ nhất.
• Số lọt lòng tính bằng công cụ thước Lỗ Ban của aihuyenhoc.com (thước 52,2 cm).