Đá cảnh trong sân: đặt khối đá to ở đâu, đá dựng hay đá nằm

Trong sân, đá đóng vai "núi": khối đá lớn theo quan niệm thường đặt phía sau nhà (chỗ tựa, Huyền Vũ) hoặc bên trái nhìn từ trong nhà ra (Thanh Long), tránh chắn ngay trước cửa. Đá nằm vững, hợp sân nhỏ; đá dựng cao đẹp nhưng nặng cả tấn, phải có móng chống đổ và không đặt trên bể ngầm, bể phốt.

Đá là núi, sân là một vùng đất thu nhỏ

Người xưa nhìn đá trong vườn như nhìn núi. Quách Hy đời Tống, trong Lâm Tuyền Cao Trí, đại ý viết rằng đá là xương của trời đất — xương quý ở chỗ cứng và nằm sâu, không lộ nông. Kế Thành đời Minh viết Viên Dã, sách làm vườn có hẳn phần "đắp núi" và phần "chọn đá"; câu nổi tiếng nhất của sách, đại ý: vườn tuy do người làm, mà trông như trời mở ra. Tức là đặt đá cho giống tự nhiên, không phải bày đá cho khoe.

Người Việt có truyền thống riêng: hòn non bộ — núi đá đặt trong bể nước, làng nào, đình chùa nào cũng có. Non bộ là cả một cảnh sơn thủy thu nhỏ; còn đá cảnh trong sân nhà bây giờ thường là một, hai, ba khối đá đặt giữa cỏ, sỏi, cây.

Khi đá là núi, thì các phép đọc núi của loan đầu được người ta mang vào sân: núi phía sau làm chỗ tựa, núi bên trái (Thanh Long) cao hơn bên phải (Bạch Hổ), núi trước mặt thấp và xa (án sơn). Đây là suy rộng: sách loan đầu nói về núi thật quanh huyệt, cách nhà hàng cây số, không nói về hòn đá hai tạ trong sân. Nhưng suy rộng ấy có lý ở chỗ nó cho sân một trật tự: nặng ở sau, nhẹ ở trước.

Đặt khối đá lớn ở đâu

"Bên trái" ở đây là bên trái của người đứng trong nhà nhìn ra, không phải người đứng ngoài đường nhìn vào. Nhầm chiều này rất hay gặp. Chuyện Thanh Long, Bạch Hổ trong dãy nhà phố có bài riêng: tả Thanh Long, hữu Bạch Hổ trong nhà phố; gốc của tứ linh ở bài tứ linh: Thanh Long, Bạch Hổ, Chu Tước, Huyền Vũ.

Sân trước nhỏ thì sao? Sân trước nhà phố sâu 3 – 4 m không có chỗ cho một khối đá lớn. Một hòn đá nằm thấp ở góc trái, bên cạnh một chậu cây hoặc một chum nước, là đủ "có núi" mà không chật. Cách bố trí sân 10 – 20 m² có ở bài sân vườn nhà phố nhỏ.

Đá dựng hay đá nằm

Hai dáng đá cho hai cảm giác khác nhau, và quen được gán với hình núi theo ngũ hành:

Năm dạng núi theo ngũ hành có ở bài ngũ tinh sơn hình. Điều nên tránh theo cả quan niệm lẫn thẩm mỹ: đá dựng mũi nhọn nhắm thẳng vào cửa chính — loan đầu gọi các góc nhọn chĩa vào nhà là hình sát, và đứng ở cửa nhìn ra một mũi đá như mũi giáo cũng không dễ chịu.

Có một chi tiết thú vị từ sách làm vườn Nhật Bản. Tác Đình Ký, sách vườn thế kỷ 11 (theo truyền thống gán cho một quý tộc thời Heian), đại ý kiêng đặt nằm một hòn đá vốn đứng ở núi, hoặc dựng đứng một hòn đá vốn nằm. Bỏ phần kiêng kỵ đi, lời khuyên ấy rất đúng nghề: đá phong hoá theo dáng nằm tự nhiên của nó. Đá vốn đứng có vân, rêu, vết nước chảy theo chiều dọc; lật nằm ra là để lộ mặt đáy không có rêu, vân chạy sai chiều, trông giả. Khi chọn đá, nhìn vết rêu và vết mưa để biết mặt trên của nó.

Người chơi đá Trung Hoa còn có bốn chữ chọn đá Thái Hồ — thấu (có lỗ thông), sấu (gầy, mảnh), lậu (có đường nước), trứu (nhăn, vân) — theo truyền thống gán cho Mễ Phất đời Tống. Đó là tiêu chuẩn của đá ngắm, đá đặt trong vườn văn nhân; sân nhà Việt hiếm khi cần cầu kỳ như vậy.

Đá nặng hơn người ta tưởng

Đá granite, đá bazan, đá vôi nặng khoảng 2,5 – 2,7 tấn mỗi mét khối. Tính nhanh:

(Đá tự nhiên không vuông vức nên khối lượng thật thường ít hơn tính hộp chữ nhật; dùng bảng để biết cỡ — vài tạ hay vài tấn.)

Hệ quả thực tế:

• Không đặt đá lớn trên bể nước ngầm, bể phốt, hố ga, đường ống. Nắp bể và sàn bể ít khi tính cho một tải tập trung cả tấn. Đặt đá trước khi biết bể nằm đâu là chuyện hay xảy ra ở sân nhà phố. Vị trí bể phốt, bể nước có ở bài bể nước ngầm đặt ở đâu.
• Không đặt đá lớn trên sân thượng, ban công khi chưa hỏi người tính kết cấu. Vườn sân thượng chỉ nên dùng đá nhỏ, đá nhân tạo nhẹ.
• Đưa đá vào sân cần xe cẩu hoặc tời; cổng phải đủ rộng, nền sân phải chịu được bánh xe. Tính trước khi lát sân xong.

Móng cho đá dựng cao

Một khối đá dựng cao 1,5 m nặng gần một tấn, nếu đổ là chuyện nguy hiểm thật — nhất là sân có trẻ con leo trèo. Nguyên tắc thợ đá hay làm:

• Chôn chân đá một phần chiều cao; nhiều thợ chôn chừng một phần tư đến một phần ba với đá dựng mảnh.
• Đế bê tông dưới chân đá, có thép chờ hoặc đá được khoan cấy chốt thép xuống đế.
• Trọng tâm thấp: chọn mặt đáy rộng làm chân, phần nặng ở dưới.
• Thử lắc: đặt xong, đẩy mạnh ở đỉnh đá theo vài hướng; đá còn rung là chưa xong.
• Nền đất yếu, sân mới lấp: đất lún không đều làm đá nghiêng dần theo năm. Đầm kỹ, hoặc làm móng rộng hơn.

Đá nằm thì đơn giản hơn: đặt trên lớp cát đầm, chôn chân một chút cho khỏi trượt, mặt trên phẳng thì đừng để thành chỗ trẻ con nhảy xuống đường lát cứng.

Đá với cây và nước

Đá đứng một mình dễ trơ. Ba cách làm cho khối đá "sống" trong sân:

• Đá với cây thấp: dương xỉ, cỏ lan chi, rêu quanh chân đá, che phần đáy vừa chôn.
• Đá với nước: đá cạnh hồ, cạnh chum nước — đúng tinh thần sơn thủy của non bộ.
• Đá với lối đi: đá đặt ở chỗ lối đi rẽ, làm điểm nhìn cuối đường.

Đọc cho đúng mức

Không có sách phong thủy cổ nào quy định hòn đá trong sân phải đặt ở đâu. Các phép "phía sau là Huyền Vũ, bên trái là Thanh Long" là suy rộng từ loan đầu — vốn nói về núi thật cách nhà rất xa — vào khoảng sân vài chục mét vuông. Suy rộng ấy cho sân một trật tự dễ chịu, nhưng không có bằng chứng nào cho thấy đặt đá sai bên thì gia đình gặp chuyện gì.

Phần có giá trị thật nhất trong bài lại là phần ít "phong thủy" nhất: đá nặng, đá đổ, đá đè bể ngầm. Các sách làm vườn cổ — Viên Dã, Tác Đình Ký — cũng nói nhiều về chọn đá, đặt đá cho giống tự nhiên, hơn là về cát hung. Đá phong thủy để bàn, đá đeo là chuyện khác, thuộc mục vật phẩm phong thủy.

Việc nên làm

• Xác định trái – phải theo chiều đứng trong nhà nhìn ra.
• Khối lớn: ưu tiên sân sau hoặc bên trái sân trước; bên phải dùng đá nằm thấp.
• Không chắn giữa lối vào cửa chính; mũi đá nhọn không chĩa vào cửa.
• Khoanh vị trí bể phốt, bể nước, đường ống trước khi chọn chỗ đặt đá.
• Đá dựng cao: chôn chân, đế bê tông có chốt thép, thử lắc trước khi trồng cây quanh chân.
• Chọn đá nhìn vết rêu, vết nước để đặt đúng mặt trên của nó.

Nguồn tham khảo

• Quách Hy, Lâm Tuyền Cao Trí — đá là xương của trời đất (đại ý).
• Kế Thành, Viên Dã — phần đắp núi và chọn đá; câu "vườn do người làm mà như trời mở" (đại ý).
• Tác Đình Ký, sách làm vườn Nhật Bản thế kỷ 11 — kiêng đổi dáng đứng, nằm của đá (đại ý).