Đo hướng ngoài đồng, ngoài nghĩa trang: lấy tuyến bằng hai cọc và dây, tránh sai số ở nơi trống

Đo hướng ở đất trống hay ngoài nghĩa trang khó hơn đo nhà vì không có bức tường nào làm tuyến tham chiếu. Cách chắc nhất là tự tạo tuyến: cắm hai cọc thật xa nhau trên trục cần đo, căng dây, đặt la kinh cho sợi chỉ song song với dây, rồi kiểm lại bằng cách ngắm từ đầu bên kia. Tuyến càng dài, sai số góc càng nhỏ.

Đo hướng nhà có những bẫy riêng, đã bàn ở bài đo hướng nhà sai ở đâu. Ngoài đồng thì ngược lại: ít sắt thép hơn, nhưng không có gì để bám. Mặt la kinh chỉ cho biết kim chỉ Bắc ở đâu; nó không biết "ngôi mộ hướng về đâu" nếu mình không chỉ cho nó một đường thẳng. Bài này hướng dẫn tạo đường thẳng ấy, tính sai số để thấy vì sao phải làm tuyến dài, và nhắc lại cách người xưa xác định phương hướng khi không có la bàn.

Trước hết: hướng của cái gì

Ở đất trống, có hai việc khác nhau hay bị gọi chung là "đo hướng":

• Đo hướng của một ngôi mộ đã có: trục là đường nối giữa đầu mộ và giữa chân mộ; hướng mộ là phía chân mộ nhìn ra (bài hướng mộ nói rõ "hướng" là phía nào).
• Định hướng cho một chỗ chưa có gì: ví dụ đặt huyệt mới, đặt móng một ngôi nhà; ở đây ta có một độ số mong muốn và phải đánh dấu nó lên mặt đất.

Hai việc dùng cùng một bộ đồ nghề: hai cọc, một sợi dây, một la kinh, một thước dây, và một người phụ.

Bộ đồ nghề và chỗ đứng

• Cọc: gỗ hoặc tre, thẳng, dài khoảng một mét. Không dùng cọc sắt, thép: chúng làm lệch kim khi đặt la kinh gần.
• Dây: dây dù hoặc dây cước, căng được thẳng, màu sáng để dễ nhìn.
• La kinh: loại có Thiên Trì và sợi chỉ chữ thập, hoặc la bàn có vạch ngắm. Kiểm kim trước khi đi theo bài Thiên Trì và kim chỉ.
• Chỗ đứng: ở nghĩa trang, nhiều mộ xây bằng bê tông cốt thép, có hàng rào sắt, bia có lõi thép, xe máy dựng gần. Đặt la kinh cách các vật ấy càng xa càng tốt; cởi đồng hồ, cất điện thoại, chìa khóa vào túi người phụ đứng xa.

Đo một ngôi mộ đã có: sáu bước

1. Tìm hai điểm giữa. Đo bề ngang đầu mộ, đánh dấu điểm giữa; làm tương tự ở chân mộ.
2. Kéo dài tuyến. Cắm cọc thứ nhất cách đầu mộ vài mét về phía sau, cọc thứ hai cách chân mộ vài mét về phía trước, sao cho hai cọc và hai điểm giữa thẳng hàng. Mục tiêu là một tuyến dài hơn chính ngôi mộ, càng dài càng tốt.
3. Căng dây giữa hai cọc, sát mặt đất, kiểm lại dây đi qua đúng hai điểm giữa.
4. Đặt la kinh ở phía sau cọc đầu mộ (phía tọa), cách xa mộ nếu mộ có cốt thép. Xoay la kinh cho sợi chỉ dọc song song với dây khi nhìn từ trên xuống; xoay Thiên Trì cho kim trùng đường chỉ đáy.
5. Đọc độ số ở phía hướng (phía chân mộ).
6. Ngắm ngược. Chuyển la kinh sang phía sau cọc chân mộ, nhìn về phía đầu mộ, đọc lại. Hai số phải lệch nhau đúng 180 độ. Lệch nhiều hơn một, hai độ là có vật nhiễu ở một trong hai chỗ đứng, hoặc la kinh đặt chưa song song.

Lấy trung bình của số đọc thuận và số đọc ngược (sau khi trừ 180 độ) làm kết quả, nếu hai số gần nhau.

Vì sao tuyến dài thì ít sai

Phần lớn sai số khi đo ngoài trời không đến từ kim mà từ mắt: căn la kinh song song với một vật thẳng bằng mắt. Nếu vật thẳng ngắn, một sai lệch vài phân ở một đầu đã thành vài độ. Chúng tôi tính góc lệch theo chiều dài tuyến và độ lệch ở đầu tuyến:

Căn theo cạnh một ngôi mộ dài hai mét, lệch năm phân ở đầu đã sai gần 1,5 độ. Với người chỉ đọc 24 sơn (mỗi sơn 15 độ), sai số ấy thường không đổi kết quả; với người dùng tầng 64 quẻ hay 120 phân kim, mỗi ô chỉ 5,6 hay 3 độ, thì đủ đổi ô. Kéo tuyến ra mười mét bằng hai cọc, cùng độ lệch năm phân chỉ còn 0,3 độ.

Định hướng cho đất trống: làm ngược lại

Khi đã có độ số mong muốn, ví dụ 182 độ:

1. Cắm cọc thứ nhất ở tâm chỗ định đặt.
2. Đặt la kinh ngay sau cọc, xoay Thiên Trì cho kim trùng đường chỉ đáy, rồi xoay cả la kinh để sợi chỉ chỉ đúng 182 độ.
3. Nhìn dọc sợi chỉ, hướng dẫn người phụ đi ra xa mười, hai mươi mét, cắm cọc thứ hai đúng trên đường ngắm.
4. Căng dây giữa hai cọc: đó là trục.
5. Ngắm ngược từ cọc thứ hai về cọc thứ nhất, phải đọc được 2 độ (182 − 180). Sai thì làm lại.

Nếu ở gần có sắt thép làm nhiễu chỗ cọc thứ nhất, có thể đặt la kinh ở một điểm sạch nhiễu cách xa, dựng tuyến song song, rồi đo khoảng cách để dời tuyến về đúng chỗ.

Bắc từ, Bắc thật và bản đồ vệ tinh

La kinh chỉ Bắc từ. Ở Việt Nam, Bắc từ lệch Bắc thật về phía Tây từ khoảng nửa độ (miền Nam) tới gần hai độ (miền Bắc) (bài độ từ thiên ở Việt Nam). Với 24 sơn, độ lệch ấy hiếm khi quan trọng; với các tầng chia mịn thì phải ghi rõ mình dùng Bắc nào.

Ngoài nghĩa trang có quy hoạch, ảnh vệ tinh cho thấy rõ các dãy mộ thẳng hàng, lối đi, tường bao. Đo góc của một lối đi dài trên ảnh vệ tinh là một cách đối chiếu tốt với số đọc la kinh, vì lối đi dài hàng chục mét là một "tuyến" sẵn có (bài đo hướng bằng bản đồ vệ tinh).

Cách người xưa tìm phương khi không có la bàn

Khảo Công Ký trong Chu Lễ tả cách người thợ xây thành tìm phương hướng: dựng cọc đứng, dùng dây dọi cho thẳng, vẽ một vòng tròn quanh chân cọc, đánh dấu chỗ bóng đầu cọc chạm vòng tròn lúc sáng và lúc chiều; nối hai điểm ấy được đường Đông – Tây. Ban ngày đối chiếu bóng giữa trưa, ban đêm đối chiếu sao Bắc Cực.

Phép này vẫn dùng được hôm nay để kiểm la kinh, và nó cho Bắc thật, không phụ thuộc từ trường:

• Phép hai bóng bằng nhau. Cắm cọc thẳng đứng trên nền phẳng, buộc dây làm compa vẽ một vòng tròn quanh chân cọc. Buổi sáng, đánh dấu chỗ bóng đầu cọc chạm vòng tròn; buổi chiều, đánh dấu lần nữa khi bóng chạm lại vòng tròn. Đường nối hai dấu là Đông – Tây; đường vuông góc với nó qua chân cọc là Bắc – Nam.
• Phép bóng giữa trưa thật. Lúc mặt trời qua kinh tuyến, bóng cọc nằm đúng trục Bắc – Nam. Giờ ấy không phải 12 giờ đồng hồ. Chúng tôi tính cho năm 2027:

Số tính bằng công thức gần đúng, sai vài chục giây; đủ dùng vì quanh trưa bóng xoay chậm. Một lưu ý riêng cho đất Việt: vì nằm phía nam chí tuyến Bắc, có những tháng mặt trời giữa trưa đứng phía bắc đỉnh đầu, bóng ngả về Nam và rất ngắn. Theo tính toán của chúng tôi, ở Hà Nội đó là khoảng cuối tháng Năm đến giữa tháng Bảy; ở TP. Hồ Chí Minh khoảng giữa tháng Tư đến cuối tháng Tám. Những tháng ấy bóng trưa vẫn nằm trên trục Bắc – Nam nhưng khó đo; nên dùng phép hai bóng bằng nhau.

Sách cổ nói gì

Dịch: Người thợ dựng thành, dùng nước và dây dọi lấy mặt bằng, dựng cọc theo dây dọi, xem bóng, vẽ vòng tròn, ghi bóng lúc mặt trời mọc và lúc mặt trời lặn; ban ngày đối chiếu bóng giữa trưa, ban đêm xét sao Bắc Cực, để định đúng Đông Tây. — Chu Lễ, Khảo Công Ký, thiên Tượng nhân

Bình: Đây là "hướng dẫn đo hướng đất trống" cổ nhất còn lại, và nó làm đúng những điều bài này khuyên: tạo một tuyến tham chiếu dài và chắc (bóng cọc, vòng tròn), kiểm bằng hai cách độc lập (bóng trưa, sao Bắc Cực). Người thợ đời Chu không có la bàn; người đo hôm nay có la bàn nhưng thiếu đúng thói quen kiểm chéo ấy.

Đọc cho đúng mức

Đo cho đúng là việc kỹ thuật, không phụ thuộc phái. Mọi phái phong thủy, dù đọc tầng nào, đều cần một con số đo chính xác trước.

Độ chính xác cần bao nhiêu tùy tầng đọc. Đọc 24 sơn thì sai một, hai độ hiếm khi đổi kết quả, trừ khi sát ranh giới sơn. Đọc 120 phân kim thì một, hai độ là đáng kể.

Ở nghĩa trang có quy hoạch, hướng thường đã cố định theo dãy (bài mộ trong nghĩa trang quy hoạch). Khi ấy đo để biết, không phải để xoay mộ khác với dãy.

Việc nên làm

1. Mang theo hai cọc gỗ, một cuộn dây, thước dây; không dùng cọc sắt.
2. Luôn đo thuận và ngắm ngược; ghi cả hai số, chỗ đứng, thời gian, và đã trừ độ từ thiên hay chưa.
3. Kéo tuyến dài ít nhất năm mét, tốt nhất mười mét trở lên.
4. Khi nghi la kinh bị nhiễu, kiểm bằng phép hai bóng bằng nhau vào một ngày nắng.

Nguồn tham khảo

• Chu Lễ, Khảo Công Ký, thiên Tượng nhân: phép dựng cọc, xem bóng, xét sao Bắc Cực để định phương (nguyên văn theo bản lưu hành).
• Bảng sai số góc theo chiều dài tuyến (góc = arctan độ lệch / chiều dài) và giờ trưa thật năm 2027 ở Hà Nội (kinh độ khoảng 105,85 độ), TP. Hồ Chí Minh (khoảng 106,7 độ): tính bằng công thức phương trình thời gian gần đúng; khoảng thời gian bóng trưa ngả Nam tính theo độ xích vĩ mặt trời gần đúng.