Giao mùa hay ốm: Đông y gọi là "thời khí", y học hiện đại gọi là gì

Giao mùa hay ốm vì hai lẽ chồng lên nhau: thời tiết đổi nhanh làm cơ thể chưa kịp thích nghi, và đúng lúc đó các virus hô hấp vào mùa lưu hành. Đông y gọi bệnh lúc này là bệnh thời khí: khí trời không đúng mùa nên già trẻ cùng mắc một bệnh giống nhau. Y học hiện đại gọi đó là bệnh nhiễm trùng hô hấp theo mùa, phần lớn do virus.

"Thời khí": khi trời không theo lịch

Người Việt nói "ốm thời khí", "cảm thời tiết" như một điều hiển nhiên. Gốc của chữ này nằm ở thiên Thương Hàn Lệ, thiên mở đầu của Thương Hàn Luận. Sách viết: mùa xuân lẽ ra ấm mà lại rét lớn, mùa hè lẽ ra nóng mà lại mát lớn, mùa thu lẽ ra mát mà lại nóng lớn, mùa đông lẽ ra lạnh mà lại ấm lớn; đó là "phi kỳ thời nhi hữu kỳ khí", không phải lúc mà có khí ấy. Vì thế trong một năm, già trẻ mắc bệnh giống nhau, đó là "khí thời hành" (nguyên văn ở mục "Sách cổ nói gì").

Câu này có hai ý tách được.

Ý thứ nhất: khí trái mùa. Bệnh không do nóng hay lạnh tự thân, mà do nóng lạnh đến sai lúc. Rét nàng Bân giữa tháng Ba, nắng nóng bất thường cuối thu, một đợt ấm giữa đông: những lúc ấy người ta ốm nhiều hơn những ngày rét đều.

Ý thứ hai: nhiều người cùng một bệnh. "Già trẻ bệnh giống nhau" là mô tả của dịch: bệnh lan trong cộng đồng theo mùa. Người xưa chưa biết virus, nhưng đã thấy bệnh thời khí khác bệnh của từng người: nó đến với cả làng cùng lúc.

Một lưu ý về văn bản: thiên Thương Hàn Lệ nằm ở đầu Thương Hàn Luận, nhưng nhiều nhà nghiên cứu cho rằng phần này do Vương Thúc Hoà, người biên tập lại sách đời Tấn, thêm vào, không chắc là lời gốc của Trương Trọng Cảnh. Xem bài Thương Hàn Luận.

Kim Quỹ: khí đến sớm, đến muộn, không chịu đi

Thiên đầu của Kim Quỹ Yếu Lược có một đoạn tả tinh hơn. Sách lấy mốc là ngày Giáp Tý đầu tiên sau Đông chí, lúc dương khí bắt đầu sinh, trời lẽ ra ấm dần, rồi chia bốn trường hợp:

Bốn trường hợp này là bốn kiểu "lệch lịch" của thời tiết, và theo sách, đều là lúc dễ sinh bệnh. Đây chính là gốc lý luận của câu dân gian "giao mùa hay ốm": giao mùa là lúc khí dễ lệch nhất.

Vì sao người này ốm, người kia không

Đông y không cho rằng khí trái mùa tự nó làm ai cũng ốm. Hai câu Nội Kinh hay được dẫn đi kèm:

• "Chính khí tồn nội, tà bất khả can": chính khí còn ở trong thì tà không phạm được.
• "Tà chi sở tấu, kỳ khí tất hư": chỗ tà xâm vào, khí ở đó ắt hư.

Tức là bệnh thời khí cần hai điều: khí trời lệch, và người đang yếu. Người mới ốm dậy, thiếu ngủ, làm việc quá sức, người già, trẻ nhỏ là người "chính khí hư" theo cách nói của sách.

Y học hiện đại nói gần giống, bằng ngôn ngữ khác: nhiễm virus là chuyện của mầm bệnh, còn có ốm nặng hay không là chuyện của người nhiễm: tuổi, bệnh nền, tình trạng miễn dịch, đã tiêm phòng hay chưa. Khác biệt lớn nhất là y học hiện đại chỉ ra nguyên nhân cụ thể (virus cúm, virus hợp bào hô hấp, virus Dengue…) và cách phòng cụ thể cho từng thứ, điều mà khái niệm "tà khí" chung chung không làm được.

Y học hiện đại giải thích giao mùa thế nào

Không có một nguyên nhân duy nhất. Có mấy yếu tố cộng lại:

1. Mùa của virus. Nhiều virus hô hấp có mùa lưu hành rõ. Các báo cáo giám sát ở Việt Nam cho thấy cúm ở miền Bắc hay tăng vào mùa đông xuân, còn ở miền Nam lưu hành gần như quanh năm với các đợt tăng hay gắn với mùa mưa; virus hợp bào hô hấp, nguyên nhân hàng đầu của viêm tiểu phế quản ở trẻ nhỏ, ở phía Nam thường tăng vào mùa mưa.
2. Thời tiết đổi nhanh. Một số nghiên cứu phòng thí nghiệm gợi ý niêm mạc mũi bị lạnh đột ngột làm phản ứng phòng vệ tại chỗ yếu đi; không khí khô làm niêm mạc khô. Bằng chứng ở người còn đang tích luỹ, nhưng cảm nhận "trở trời là sổ mũi" của nhiều người không phải vô căn cứ.
3. Người tụ lại. Trời lạnh, mưa thì người ở trong nhà nhiều, đóng cửa; tháng Chín trẻ đi học trở lại sau hè. Virus lây giữa người với người, nên càng tụ đông càng lây nhanh.
4. Dị ứng. Không phải "ốm giao mùa" nào cũng là nhiễm trùng. Viêm mũi dị ứng, hen thường nặng lên khi trời trở, khi nồm, khi hanh. Chảy mũi trong, hắt hơi từng tràng, ngứa mắt, không sốt thì nghiêng về dị ứng.

Bệnh theo mùa ở Việt Nam: đặt cạnh lịch tiết khí

Bảng dưới gom kinh nghiệm thường gặp, không phải lịch chính xác; mỗi năm, mỗi vùng mỗi khác. Ngày tiết năm 2027 tính bằng bộ máy âm lịch của site.

Một điểm thú vị: ở miền Bắc, đợt gió mùa đông bắc đầu tiên thường đến quanh Sương giáng, Lập đông. Đó đúng là lúc "khí đổi" rõ nhất trong năm, và là lúc phòng khám nhi đông người nhất. Bài 24 tiết khí và dưỡng sinh xếp các tiết này theo nhóm.

Phòng bệnh thời khí: cũ và mới gặp nhau ở đâu

Có hai điều đáng nói rõ. Một: cảm cúm do virus không dùng kháng sinh; tự mua kháng sinh uống vừa không giúp gì vừa làm vi khuẩn kháng thuốc. Hai: các sản phẩm quảng cáo "tăng đề kháng giao mùa" phần lớn chưa có bằng chứng; ngủ đủ, ăn đủ và tiêm phòng vẫn là ba việc có giá trị nhất.

Dấu hiệu cần đi khám

Bệnh thời khí phần lớn tự khỏi sau vài ngày. Nhưng có những dấu hiệu không được chờ:

• Người lớn: sốt cao trên 39 độ hoặc sốt kéo dài quá ba ngày; khó thở, thở nhanh, đau ngực; ho ra máu; lú lẫn; ốm đỡ rồi lại sốt cao trở lại.
• Trẻ em: thở nhanh, thở rút lõm ngực, thở rít; bỏ bú, bỏ ăn, nôn mọi thứ; li bì, khó đánh thức, co giật; trẻ dưới ba tháng tuổi có sốt.
• Người già, người có bệnh mạn (tim, phổi, tiểu đường, thận): ốm nhẹ cũng nên báo bác sĩ sớm, vì cúm dễ làm bệnh nền nặng lên.
• Sốt mùa mưa: sốt cao đột ngột kèm đau đầu, đau hốc mắt, chấm đỏ dưới da, chảy máu chân răng; đặc biệt lúc hạ sốt mà mệt hơn, đau bụng, nôn nhiều thì phải đến viện ngay, vì có thể là sốt xuất huyết.

Sách cổ nói gì

Phàm bệnh thời hành là: mùa xuân lẽ ra ấm mà lại rét lớn, mùa hè lẽ ra nóng mà lại mát lớn, mùa thu lẽ ra mát mà lại nóng lớn, mùa đông lẽ ra lạnh mà lại ấm lớn; ấy là không phải lúc mà có khí ấy. Vì thế trong một năm, già trẻ mắc bệnh phần nhiều giống nhau, đó là khí thời hành. — Thương Hàn Luận, Thương Hàn Lệ

Có khi chưa tới mà đã tới, có khi tới mà không tới, có khi tới mà không đi, có khi tới mà quá mức. — Kim Quỹ Yếu Lược, thiên 1

Chỗ tà xâm vào, khí ở đó ắt hư. — Tố Vấn, Bình Nhiệt Bệnh Luận

Bình: điều đáng phục ở đoạn Thương Hàn Lệ là quan sát dịch tễ: "già trẻ bệnh giống nhau" trong cùng một năm. Người xưa gắn nó với khí trời; ngày nay ta biết phần lớn là do virus lây trong cộng đồng theo mùa. Quan sát đúng, giải thích theo hiểu biết của thời mình.

Đọc cho đúng mức

"Thời khí" là khái niệm của y học cổ truyền, gộp chung nhiều bệnh khác nhau mà nay y học tách được: cúm, cảm lạnh thông thường, viêm tiểu phế quản, sốt xuất huyết, dị ứng. Gộp chung thì không phòng riêng được từng thứ; đây là giới hạn lớn nhất của khái niệm cũ. Phần đáng giữ là hai trực giác: thời tiết lệch thường đi cùng mùa bệnh, và sức người quyết định ốm nặng hay nhẹ. Phần không nên giữ là ý "tà khí" thay cho chẩn đoán: sốt cao, khó thở cần được khám để biết đúng bệnh gì, không thể "giải cảm" chung một kiểu.

Việc nên làm

1. Xem dự báo thời tiết vào các tuần giao tiết; mặc theo nhiệt độ thật, mang thêm áo cho trẻ.
2. Ngủ đủ và đừng làm quá sức trong tuần trời trở; đây là phần "giữ chính khí" ai cũng làm được.
3. Người già, người có bệnh mạn, phụ nữ mang thai: hỏi bác sĩ về tiêm phòng cúm hằng năm.
4. Ốm thì nghỉ ở nhà, đeo khẩu trang khi ra ngoài, rửa tay; không tự dùng kháng sinh.
5. Mùa mưa mỗi tuần dọn chỗ đọng nước quanh nhà; sốt cao kèm chấm đỏ dưới da là đi khám.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Trương Trọng Cảnh — Thương Hàn Luận, thiên Thương Hàn Lệ (phần này nhiều nhà nghiên cứu cho là của Vương Thúc Hoà)
• Trương Trọng Cảnh — Kim Quỹ Yếu Lược, thiên 1 Tạng Phủ Kinh Lạc Tiên Hậu Bệnh Mạch Chứng
• Hoàng Đế Nội Kinh — Tố Vấn, Bình Nhiệt Bệnh Luận; Thích Pháp Luận (di thiên)
• Tổ chức Y tế Thế giới — thông tin về cúm mùa và tiêm phòng cúm
• Các báo cáo giám sát cúm, virus hô hấp và sốt xuất huyết ở Việt Nam (đại ý)
• Mốc tiết khí 2027 tính bằng bộ máy âm lịch aihuyenhoc.com