Hiệp Kỷ Biện Phương Thư: sách chọn ngày triều Thanh soạn ra để bác những phép sai

Hiệp Kỷ Biện Phương Thư là bộ sách chọn ngày do triều Thanh soạn theo lệnh vua Càn Long năm 1739, gồm 36 quyển. Mục đích nằm ngay trong chữ "biện": phân biệt đúng sai giữa hàng trăm thần sát của sách dân gian, truy gốc từng sao, bỏ sao vô căn cứ, và đặt thứ bậc khi tốt xấu cùng gặp.

Tên sách lấy từ hai bộ kinh

Bốn chữ tên sách là hai cụm, mỗi cụm mượn từ một bộ kinh.

"Hiệp kỷ" lấy từ thiên Hồng Phạm của Kinh Thư: "hiệp dụng ngũ kỷ", dùng cho hài hoà năm cái mốc của thời gian. Năm mốc ấy là năm, tháng, ngày, tinh tú và lịch số. Nghĩa là: sách lo chuyện thời.

"Biện phương" lấy từ Chu Lễ: "biện phương chính vị", phân rõ phương hướng, đặt ngay vị trí. Nghĩa là: sách lo chuyện phương.

Hai cụm ghép lại cho thấy phạm vi: chọn ngày và chọn phương, hai việc mà lịch nhà nước phải ghi cho cả nước dùng. Đặt tên bằng chữ kinh điển cũng là một lời tuyên bố: đây không phải sách thầy bói, mà là việc của triều đình, có gốc trong kinh.

Vì sao triều đình phải tự soạn một bộ sách chọn ngày

Lịch nhà Thanh in hằng năm không chỉ ghi ngày tháng, mà ghi cả ngày nào nên làm gì, kiêng gì. Muốn ghi thì phải có một bộ quy tắc. Trong khi đó, sách chọn ngày lưu hành trong dân chồng chất thần sát: nhiều sao trùng tên mà cách tính khác, nhiều sao nói ngược nhau, mỗi nhà thầy theo một bản.

Sách khởi soạn năm Càn Long thứ tư (1739), ba năm sau thì xong, dâng vua duyệt. Bản đề yếu trong Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục nói rõ đích nhắm trực tiếp: Khâm Thiên Giám vốn có cuốn Tuyển Trạch Thông Thư cũ, "thể lệ ổi tạp, động đa mâu thuẫn" (thể lệ lộn xộn, hễ động là mâu thuẫn). Vua Khang Hy từng cho soạn Tinh Lịch Khảo Nguyên để sửa lỗi nhưng chưa kịp sửa bản Thông Thư; Hiệp Kỷ làm nốt việc ấy, "nhất nhất bác chính", bác và sửa từng chỗ một.

Nói cách khác, cái bị "biện" đầu tiên không phải sách thầy bói ngoài chợ, mà là sách chọn ngày của chính cơ quan lịch nhà nước.

"Biện" nghĩa là làm gì: ba thao tác

Đọc cách sách xử lý thần sát, có thể tóm việc "biện" thành ba thao tác.

Truy gốc. Mỗi thần sát được hỏi: nó sinh ra từ đâu? Từ tam hợp, từ xung, từ can đức, từ vòng mười hai trực? Sao nào giải thích được bằng một nguyên lý can chi hay ngũ hành thì giữ. Sao nào chỉ có tên, không ai giải thích được cách an, thì bị nghi.

Gộp và sửa. Hai sao khác tên mà cùng một quy tắc thì gộp; một tên mà hai quy tắc thì chọn một, nói rõ vì sao. Phần cuối sách có quyển "Biện ngoa", chuyên chỉ ra những chỗ sai của các phép lưu hành.

Đề yếu Tứ Khố liệt kê vài lỗi cụ thể mà sách đã bác trong Thông Thư cũ: sao Thiên Đức của tháng Tý và tháng Tỵ đặt sai; Nguyệt Ân của tháng Năm và tháng Chạp đặt sai; lấy giờ Sửu ngày Giáp làm Hỷ Thần là sai; Phục nhật tháng Giêng ngày Canh, tháng Bảy ngày Giáp là sai; các ngày Cửu Không, Đại Bại là sai. Cửu Không đến nay vẫn có mặt trong danh sách sao xấu của lịch vạn sự Việt.

Có những thứ sách không thèm sửa mà xoá hẳn: phép tháng đại lợi, tiểu lợi để cưới gả theo tuổi nam nữ, và những điều mạo danh Ngọc Hạp Ký của Hứa Chân Quân. Đây chính là cuốn sách mà người Việt mượn tên để gọi lịch chọn ngày dân gian của mình (bài Ngọc Hạp Thông Thư).

Bộ 36 quyển, theo đề yếu, chia như sau:

Gần một nửa bộ sách là bảng tra theo năm, tháng, ngày; phần lý thuyết dồn ở tám quyển đầu.

Xếp thứ bậc. Đây là đóng góp lớn nhất. Sách dân gian đặt mọi sao ngang nhau, nên một ngày có năm sao tốt, bảy sao xấu là không biết đọc sao. Hiệp Kỷ, đại ý, phân nặng nhẹ: thần của năm nặng hơn thần của tháng, thần của tháng nặng hơn thần của ngày; các sao "đức" như Thiên Đức, Nguyệt Đức có sức giải các sát nhẹ; còn những ngày bị xung phá thẳng như Nguyệt Phá thì các cát thần khó cứu, chỉ hợp việc phá dỡ.

Một sao, hai quy tắc: thử với Nguyệt Đức

Để thấy việc "biện" có ích thế nào, lấy một sao quen thuộc: Nguyệt Đức.

Theo quy tắc mà Hiệp Kỷ và các sách chọn ngày chính thống dùng, Nguyệt Đức đi theo tam hợp của tháng: tháng thuộc cục nào thì ngày mang can dương của hành cục ấy là Nguyệt Đức.

Quy tắc gọn, có lý: "đức" của tháng là khí chính của cục mà tháng thuộc về.

Chúng tôi cho bộ máy xem ngày của trang chạy trọn năm Đinh Mùi (6/2/2027 – 25/1/2028, 354 ngày) trên bảng sao ngày bản Việt, rồi gom lại ngày nào được gắn Nguyệt Đức. Kết quả: ở nhiều tháng, bảng bản Việt đặt Nguyệt Đức lệch quy tắc trên. Ví dụ tháng Dần (từ Lập Xuân 4/2/2027), bảng ghi Nguyệt Đức vào các ngày Nhâm, trong khi theo quy tắc tam hợp thì phải là ngày Bính. Ngày Nhâm trong tháng Dần, theo các sách chính thống, là Nguyệt Không và Thiên Đức Hợp, không phải Nguyệt Đức.

Ngược lại, Thiên Đức trong cùng bảng thì khớp quy tắc cổ ở cả mười hai tháng: tháng Dần ngày Đinh, tháng Mão ngày Thân, tháng Thìn ngày Nhâm, và tiếp tục đúng cho đến tháng Sửu ngày Canh.

Đây chính là loại lỗi mà các nhà soạn Hiệp Kỷ muốn dọn: một tên sao quen, một quy tắc bị chép lệch qua nhiều đời, người dùng không có cách nào biết. Chúng tôi đã ghi lại chỗ lệch để đối chiếu và sửa dữ liệu công cụ.

Khi tốt xấu cùng gặp: đếm sao và xếp bậc cho hai kết quả khác nhau

Cùng bộ máy ấy cho ngày thứ Hai 22/2/2027, tức 17 tháng Giêng năm Đinh Mùi, ngày Nhâm Thân:

• Trực Phá; thần trực ngày là Thiên Lao.
• Mười sao tốt: Dịch Mã, Giải Thần, Minh Tinh, Nguyệt Giải, Nguyệt Không, Nguyệt Đức (theo bảng bản Việt), Phổ Hộ, Thiên Ân, Thiên Đức Hợp, Tuế Đức.
• Một sao xấu: Nguyệt Phá.

Tự kiểm: tháng Dần xung Thân, nên ngày Thân trong tháng Dần là Nguyệt Phá và trực Phá. Khớp.

Đọc kiểu đếm, đây là một ngày rất đẹp: mười tốt, một xấu. Đọc theo lối thứ bậc của Hiệp Kỷ thì ngược lại: Nguyệt Phá là ngày bị chính tháng xung thẳng, thuộc loại nặng nhất trong các hung thần của ngày; mười cát thần không làm ngày ấy hợp cho cưới hỏi, khai trương hay nhập trạch. Ngày như vậy chỉ hợp những việc mang tính phá: dỡ nhà cũ, phá tường, dọn bỏ.

Ví dụ này cho thấy vì sao một tờ lịch liệt kê sao mà không xếp bậc dễ làm người đọc hiểu sai. Đếm cho cả năm Đinh Mùi thì không ngày nào thiếu sao xấu. Hiệp Kỷ là câu trả lời của triều Thanh cho đúng vấn đề đó.

Năm Đinh Mùi 2027 trên bảng niên thần

Phần niên biểu của Hiệp Kỷ cho biết, với mỗi năm, các thần của năm đóng ở phương nào. Áp vào năm Đinh Mùi (tính theo quy tắc can chi, kiểm tay hai lần):

Bộ máy xem ngày cũng ghi Tuế Đức vào các ngày Nhâm suốt năm Đinh Mùi, khớp với bảng. Ý nghĩa và cách dùng các thần này có ở bài Tam Sát, Tuế Phá và Thái Tuế là gì.

Sách cổ nói gì

Dịch: Thứ tư là năm mốc thời gian: một là năm, hai là tháng, ba là ngày, bốn là tinh tú, năm là lịch số. — Kinh Thư, thiên Hồng Phạm

Bình: chữ "hiệp kỷ" của tên sách bắt đầu từ đây. Thứ tự năm, tháng, ngày cũng là thứ tự nặng nhẹ mà Hiệp Kỷ dùng khi xếp thần sát.

Dịch: Bậc vương dựng nước thì phân rõ phương hướng, đặt ngay vị trí. — Chu Lễ

Dịch: Đem những thuyết gán ghép không theo kinh, vụn vặt, vướng víu của các nhà thuật số, nhất loạt sửa lại theo lẽ sinh khắc, suy vượng của bốn mùa và ngũ hành. — Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục, đề yếu Khâm Định Hiệp Kỷ Biện Phương Thư

Bình: đây là thái độ hiếm thấy trong sách thuật số: một bộ sách chọn ngày được khen chính vì nó bớt đi, không phải thêm vào. Thước đo được đặt ra là sinh khắc, suy vượng, tức là thứ có thể tính, không phải lời truyền.

Đọc cho đúng mức

• Hiệp Kỷ dọn dẹp bên trong phép chọn ngày. Nó không chứng minh làm việc vào ngày tốt cho kết quả khác. Chưa có nghiên cứu nào cho thấy điều đó.
• "Chính thống" ở đây là chính thống của triều đình Thanh, không phải của mọi phái. Thầy Việt theo Ngọc Hạp bản Việt, thầy Huyền Không chọn ngày theo phi tinh, đều có lý của họ.
• Cấu trúc 36 quyển và các lỗi bị bác dẫn theo đề yếu Tứ Khố; chúng tôi chưa đối chiếu trọn chính văn 36 quyển.

Việc nên làm

• Khi xem một ngày, hỏi theo thứ tự của Hiệp Kỷ: năm có phạm gì không, tháng có xung phá không, rồi mới tới sao ngày.
• Gặp ngày Nguyệt Phá, đừng để số sao tốt làm mình đổi ý cho việc lớn.
• Với sao ngày, chỉ quan tâm sao kỵ đúng việc mình định làm; đa số sao xấu chỉ kỵ một vài việc.
• Nếu lịch của bạn và một cuốn khác ghi hai ngày Nguyệt Đức khác nhau trong cùng tháng, kiểm bằng bảng tam hợp ở trên.
• Việc thường ngày không cần chọn ngày. Khi không có ngày nào vừa ý, đọc bài không chọn được ngày đẹp.

Nguồn tham khảo

• Hiệp Kỷ Biện Phương Thư — soạn theo lệnh vua Càn Long (1739 – 1742), 36 quyển (dẫn đại ý).
• Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục, quyển 109, đề yếu Khâm Định Hiệp Kỷ Biện Phương Thư — cấu trúc 36 quyển, các lỗi Thông Thư bị bác (đối chiếu bản số hoá Wikisource tiếng Hán; câu "Cử thuật gia…" nguyên văn).
• Kinh Thư — thiên Hồng Phạm, mục Ngũ kỷ (nguyên văn).
• Chu Lễ — câu "Duy vương kiến quốc, biện phương chính vị" (nguyên văn).
• Thống kê năm Đinh Mùi (354 ngày) và ngày 22/2/2027: chạy bằng bộ máy xem ngày của aihuyenhoc.com trên dữ liệu sao ngày bản Việt; Nguyệt Phá, trực Phá, bảng niên thần 2027 tính tay lại.