Đọc sách huyền học cổ: chữ Hán chép sai, bản in lậu, bản dịch lệch và cách tự đối chiếu

Đọc sách huyền học cổ cho đúng là luôn hỏi câu mình đang đọc đã đi qua bao nhiêu tay: chữ Hán có bị chép sai ở bản khắc không, âm Hán Việt có đọc lệch không, người dịch có hiểu sai không, và câu có bị truyền miệng thêm bớt không. Cách chống là có hai bản để so, tìm câu trong mục lục gốc, và ghi rõ "nguyên văn" hay "đại ý".

Bốn lớp lệch giữa câu gốc và câu bạn đọc

Một câu phú Tử Vi đến tay người Việt thường đã qua bốn lớp, mỗi lớp có một kiểu sai riêng.

Ví dụ cuối đáng dừng lại. Ba chữ "Khoa Quyền Lộc" không vô hại: chúng đặt thêm một điều kiện mà người đọc sẽ đi tìm trên lá số. Một người có Cự Môn ở Tý mà không có Hoá Khoa, Quyền, Lộc sẽ nghĩ mình "không vào cách", trong khi câu gốc không đòi điều kiện ấy. Lệch một cụm chữ là lệch một lời luận.

Mượn tên: lớp sai lâu đời nhất

Thuật số Trung Hoa có thói quen gắn sách với một bậc hiền nhân. Đây không hẳn là gian dối theo nghĩa ngày nay; đó là cách tôn một học thuật. Nhưng người đọc cần tách hai câu: "theo truyền thống" và "văn bản hiện còn cho thấy".

Khi một bài viết nói "Trần Đoàn dạy rằng…" rồi dẫn một câu trong Toàn Thư, bạn biết người viết đã gộp hai lớp làm một. Ở site này, chúng tôi viết "Toàn Thư, Thái Vi Phú" chứ không viết "Trần Đoàn nói".

Dấu hiệu một cuốn sách không nên dựa vào

Sách huyền học tiếng Việt in lại rất nhiều, phần lớn không xin phép, không ghi gốc. Không phải bản in lậu nào cũng sai, nhưng bản không ghi gốc thì không kiểm được, và đó mới là vấn đề. Dấu hiệu nên dè dặt:

• Không ghi người dịch, hoặc ghi một bút danh không có ở sách nào khác.
• Không nói dịch từ bản nào, in năm nào, ở đâu.
• Không có một chữ Hán nào, kể cả ở các câu phú quan trọng.
• Bìa đề "bí truyền", "thất truyền nay mới công bố", "toàn tập đầy đủ nhất".
• Câu phú được dẫn không kèm tên bài, chỉ ghi "cổ nhân nói".
• Hai cuốn khác tên, khác "tác giả", mà mở ra giống nhau từng trang.

Ngược lại, một bản đáng tin thường có lời nói đầu của người dịch kể rõ đã dùng bản nào, có chú thích ở chỗ hai bản lệch nhau, và dám ghi "chỗ này không hiểu" khi gặp câu tối nghĩa.

Năm bước kiểm nguồn mà site này dùng

Đây là quy trình chúng tôi đặt cho mọi người viết bài trên site, và bạn có thể làm y như vậy khi đọc bất kỳ trang nào.

1. Tìm câu trong mục lục gốc. Câu phú Tử Vi phải nằm trong một bài cụ thể của Toàn Thư (Thái Vi Phú, Cốt Tủy Phú, Nữ Mệnh Cốt Tủy Phú…), câu Bát Tự phải nằm trong một thiên cụ thể của Trích Thiên Tủy, Tử Bình Chân Thuyên, Cùng Thông Bảo Giám. Không tìm được thì ghi "câu quen chép", không gán bừa.
2. So ít nhất hai bản. Bản lưu hành và bản ảnh khắc gỗ, hoặc hai bản dịch của hai người. Lệch thì ghi cả hai và nói đang theo bản nào.
3. Gắn nhãn "nguyên văn" hay "đại ý". Trong mỗi bài, phần nguồn ghi rõ câu nào là nguyên văn đã đối chiếu, câu nào chỉ là đại ý. Đại ý thì không đặt trong ngoặc như lời gốc.
4. Không bịa số trang, năm in, tên người dịch. Không biết thì bỏ trống. Một ô trống trung thực tốt hơn một con số đẹp.
5. Dữ kiện tính được thì tính bằng máy. Ngày Tết, can chi, giờ tiết khí, vị trí sao: chạy bộ máy âm lịch và lá số của site, đối chiếu với một thư viện độc lập, rồi mới ghi vào bài. Sách cổ có thể sai lịch; máy tính thiên văn thì kiểm lại được.

Chỗ nào người viết không chắc, họ ghi vào sổ ghi chú của lô bài để người sau kiểm tiếp, thay vì đoán cho tròn câu.

Công cụ để bạn tự kiểm

• Kho văn bản số hoá tiếng Hán như Wikisource tiếng Hán và Chinese Text Project: có Toàn Thư, Tử Vi Đẩu Số bản Đạo Tạng, nhiều sách Dịch và mệnh học. Tìm theo một cụm bốn năm chữ Hán là ra bài.
• Từ điển Hán Việt của Thiều Chửu hoặc Đào Duy Anh: tra từng chữ khi bản dịch đọc thấy gượng.
• Thư mục thư viện lớn: thư viện Harvard-Yenching, chẳng hạn, có bản khắc Hà Lạc Lý Số đời Sùng Trinh nhà Minh; biết bản khắc sớm nhất có niên đại nào là biết sách ít nhất có từ khi nào.
• Khảo cứu văn bản: những sách chuyên đối chiếu bản như công trình của Phan Quốc Sâm về Toàn Thư cho thấy bản thạch ấn thời Dân Quốc, gốc của phần lớn sách in Đài Loan, Hồng Kông những năm 1970 – 1980, có nhiều chỗ sai.

Không đọc được chữ Hán vẫn kiểm được: chép cụm Hán Việt, tìm chữ Hán tương ứng qua từ điển, rồi dán vào kho số hoá. Mất mười phút cho một câu quan trọng là xứng đáng.

Ba cái bẫy riêng của sách huyền học

Câu đúng chữ mà sai chỗ. Câu "Tử Vi, Thiên Phủ toàn y Phụ Bật chi công" nhiều trang ghi là của Cốt Tủy Phú; trong bản số hoá, nó nằm ở Thái Vi Phú. Sai chỗ không đổi nghĩa câu, nhưng cho thấy người dẫn chưa mở sách.

Câu đúng mà bị cắt nửa. Câu phú thường có vế điều kiện: "không gặp Hình Kỵ", "người tuổi Giáp, Đinh, Kỷ". Cắt vế ấy đi, một câu khen có điều kiện thành câu khen vô điều kiện.

Bảng tra không ghi phái. Bảng độ sáng sao, bảng Tứ Hoá theo can, bảng điều hậu đều có dị bản. Một bảng không ghi theo sách nào, phái nào là bảng không dùng được để tranh luận. Bài các trường phái tử vi nêu đúng những chỗ các phái lệch nhau.

Sách cổ nói gì

Dịch: Tin hết vào sách Thư, thì chẳng bằng không có sách Thư. — Mạnh Tử, Tận Tâm hạ

Dịch: Nghe nhiều, chỗ nào ngờ thì để trống, phần còn lại nói một cách thận trọng, thì ít lỗi. — Luận Ngữ, Vi Chính

Bình: Mạnh Tử nói câu ấy về chính kinh điển Nho gia (Kinh Thư), tức là cả sách được tôn kính nhất cũng phải đọc với con mắt phán xét. Câu của Khổng Tử còn thực dụng hơn: "khuyết nghi", chỗ ngờ thì để trống. Đó chính là bước bốn trong quy trình trên. Người học huyền học thường mắc lỗi ngược lại: chỗ nào ngờ thì lấp bằng một lời giải cho đẹp.

Đọc cho đúng mức

• Đối chiếu văn bản cho biết câu gốc là gì, không cho biết câu gốc có đúng không. Một câu phú chép chuẩn từng chữ vẫn chỉ là ý kiến của người soạn phú.
• Bản cổ nhất chưa chắc là bản tốt nhất; có khi bản muộn đã sửa lỗi của bản sớm. Vì vậy luôn ghi dị bản thay vì tuyên bố một bản "chuẩn".
• Không đọc chữ Hán không có nghĩa là không được học. Nhưng nên biết mình đang đứng ở lớp thứ mấy và đừng tranh luận gay gắt dựa trên một bản dịch duy nhất.
• Các thầy truyền miệng có khi giữ được những cách hiểu mà sách không ghi. Kiểm văn bản không nhằm gạt truyền khẩu, mà để biết phần nào là sách, phần nào là truyền khẩu.

Việc nên làm

• Chọn ba câu phú bạn hay nghe nhất, tìm mỗi câu trong bản số hoá, ghi bài nào, có lệch chữ không.
• Khi mua sách, lật trang lời nói đầu trước: có ghi bản gốc và người dịch không.
• Giữ một cuốn sổ "câu chưa tìm thấy gốc"; lâu dần bạn sẽ thấy nhiều câu "cổ nhân nói" là câu đời nay.
• Khi đọc bài trên site này, xem phần nguồn ở cuối: câu nào ghi "nguyên văn", câu nào ghi "đại ý". Thấy chỗ chúng tôi dẫn sai, hãy báo; đó là cách một kho sách sống được.

Nguồn tham khảo

• Mạnh Tử — Tận Tâm hạ (nguyên văn).
• Luận Ngữ — Vi Chính (nguyên văn).
• Tử Vi Đẩu Số Toàn Thư — mục lục, Thái Vi Phú, Đẩu Số Cốt Tủy Phú; bản số hoá Wikisource tiếng Hán.
• Phan Quốc Sâm — sách khảo hiệu Toàn Thư, đối chiếu bản khắc Văn Quang Đường với bản lưu hành (theo phần giới thiệu sách).
• Thiều Chửu — Hán Việt tự điển.