Kỳ Môn Độn Giáp Bí Cấp Toàn Thư và các sách Kỳ Môn: cuốn nào cổ, cuốn nào gán tên, đọc gì cho đáng tin

Kỳ Môn Độn Giáp Bí Cấp Toàn Thư là bộ sách Kỳ Môn đề tên Lưu Bá Ôn, phổ biến nhất ở Việt Nam. Văn bản là tập hợp muộn; chưa có chứng cứ Lưu Cơ viết nó. Phần lập bàn khớp các sách cũ hơn và dùng được; phần phù chú pha thêm nên tách riêng. Muốn đọc gốc, hãy bắt đầu từ Yên Ba Điếu Tẩu Ca.

Kỳ Môn có bao nhiêu lớp sách

Sách Kỳ Môn không đến cùng một lúc. Xếp theo niên đại văn bản thì thấy rõ cái gì cổ, cái gì là lớp bồi.

Bảng cho thấy một điều quan trọng: tên Kỳ Môn cổ hơn sách Kỳ Môn rất nhiều. Từ chỗ "độn giáp" chỉ là một cái tên trong sử Hán tới chỗ có một văn bản lập bàn hoàn chỉnh là gần một nghìn năm. Truyền thuyết Hoàng Đế, Phong Hậu, Khương Thái Công, Trương Lương, Gia Cát Lượng lấp vào khoảng trống ấy (bài Kỳ Môn Độn Giáp là gì tách truyền thuyết với văn bản).

Bí Cấp Toàn Thư: có gì trong đó

Các bản lưu hành mang tên Bí Cấp không hoàn toàn giống nhau, nhưng thường gồm ba khối:

1. Lý thuyết lập bàn: tiết khí, ba nguyên, chín cục dương, chín cục âm, cách xếp tam kỳ lục nghi, cửu tinh, bát môn, bát thần. Phần này phần lớn lặp lại, diễn giải và lập bảng từ Yên Ba Điếu Tẩu Ca và các sách Minh.
2. Cách cục và ứng dụng: các cách tốt xấu như rồng quay đầu, chim sa tổ; chọn giờ, chọn hướng cho việc đi, việc cầu, việc binh (bài cách cục Kỳ Môn).
3. Phù chú, pháp thuật: phép "độn hình", phù lục, nghi thức theo lối Đạo giáo. Đây là lớp khác hẳn về bản chất.

Chuyện pha phù lục vào Kỳ Môn không mới. Các quan biên tập Tứ Khố, viết đề yếu cho Độn Giáp Diễn Nghĩa, đã ghi nhận:

Dịch: Người đời sau lại trộn thêm phép phù lục của Đạo gia, càng quái đản không sao tra xét được. — Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục, đề yếu Độn Giáp Diễn Nghĩa

Cùng đoạn ấy, họ nhận xét Kỳ Môn là môn "có lý lẽ nhất trong các phương kỹ", và kể rằng vì bị pha tạp nên về sau Lục Nhâm thịnh còn độn giáp gần như bỏ. Tức là ngay từ thế kỷ XVIII, người đọc nghiêm túc đã tách phần tính bàn khỏi phần phù lục.

Khối thứ ba là chỗ cần tỉnh táo nhất. Trong truyền thống Trung Hoa có hai thứ cùng gọi là Kỳ Môn: thuật Kỳ Môn, một phép tính bàn theo thời gian thuộc tam thức; và pháp Kỳ Môn, các nghi thức Đạo giáo mượn tên ấy. Bí Cấp trộn hai thứ vào một cuốn. Trang này chỉ bàn phần thuật, và không hướng dẫn phần pháp.

Lưu Bá Ôn có viết cuốn này không

Theo những gì chúng tôi tra được, câu trả lời là không có chứng cứ.

• Lưu Cơ (1311 – 1375) là nhân vật lịch sử có thật, khai quốc công thần nhà Minh, Minh Sử chép ông giỏi thiên văn. Văn tập của ông còn, không có sách Kỳ Môn.
• Tên ông được gắn cho rất nhiều sách thuật số về sau: Hoàng Kim Sách của Lục Hào, lời chú Trích Thiên Tủy, bài sấm Thiêu Bính Ca. Bài Lưu Bá Ôn đi qua từng cuốn.
• Các tên kiểu "bí cấp", "toàn thư", "đại toàn" là lối đặt tên quen thuộc của thị trường sách in thuật số cuối Thanh, đầu Dân Quốc: gom nhiều nguồn, đề một danh nhân để bán.

Gán tên không làm nội dung kỹ thuật sai đi. Nó chỉ có nghĩa: đừng đọc sách như "bí truyền của Lưu Bá Ôn", mà đọc như một tập hợp do người đời sau soạn, có chỗ tốt chỗ dở.

Đọc sách nào trước

Người mới thường làm ngược: mua Bí Cấp vì tên hấp dẫn, rồi lạc giữa bảng, cách cục và phù chú. Bắt đầu bằng bài ca vài trăm chữ rồi mới mở sách dày sẽ nhanh hơn nhiều.

Bốn câu hỏi để thẩm một sách Kỳ Môn

Áp được cho mọi bản dịch, bản in, kể cả tài liệu trên mạng.

1. Văn bản xuất hiện khi nào? Có trong thư mục cổ nào không, bản in sớm nhất năm nào. Không trả lời được thì coi như sách muộn.
2. Người đề tên có tác phẩm nào khác xác nhận? Một danh nhân không để lại dòng nào về Kỳ Môn trong văn tập thì lời đề tên rất yếu.
3. Phần lập bàn có khớp Yên Ba Điếu Tẩu Ca không? Mười tám cục, Đông Chí khởi dương độn cục một, Hạ Chí khởi âm độn cục chín. Lệch ở đây là dấu hiệu chép sai hoặc phái riêng; phải hỏi lý do.
4. Sách có hứa điều không kiểm được không? Tàng hình, giữ mạng, thắng mọi việc. Sách hứa càng lớn thì càng cần đọc như văn hoá, không như hướng dẫn.

Một chỗ các sách khác nhau thật mà người đọc nên biết: cách định nguyên. Phép siêu thần tiếp khí và phép chia bổ có thể cho cùng một giờ hai bàn khác hẳn, thậm chí khác chiều âm dương. Ví dụ những ngày 16 – 20/12/2026, một phép đã sang dương độn trong khi phép kia còn âm độn (bài siêu thần tiếp khí). Một cuốn sách không nói rõ mình theo phép nào là thiếu một thông tin quan trọng.

Sách cổ nói gì

Dịch: Âm dương đi thuận đi nghịch, chỗ diệu khó cùng; hai ngày chí trở về quê ở cung một và cung chín. — Yên Ba Điếu Tẩu Ca, câu mở đầu

Bình: câu thơ ấy chứa một quy tắc kỹ thuật: Đông Chí khởi dương độn từ cung một, Hạ Chí khởi âm độn từ cung chín. Đây là phép thử đầu tiên cho mọi sách Kỳ Môn. Một cuốn "bí cấp" mà phần lập bàn không khớp câu này thì cái "bí" ấy cần được giải thích.

Hậu Hán Thư, lời tựa Phương thuật liệt truyện, đại ý: kể các thuật lưu hành, trong đó có phong giác, độn giáp, thất chính, nguyên khí… Chỉ là một danh sách tên.

Bình: đặt hai nguồn cạnh nhau là thấy khoảng cách. Thời Hán có cái tên; phải đợi nhiều thế kỷ mới có bài ca dạy cách lập bàn. Mọi lời nói "Kỳ Môn có từ Hoàng Đế" là truyền thuyết lấp khoảng trống ấy.

Đọc cho đúng mức

• Niên đại và nội dung các sách nêu trên ghi theo mô tả thư mục và bản lưu hành; chúng tôi chưa đối chiếu trọn từng bộ. Số quyển của các bản Bí Cấp khác nhau, nên không ghi.
• "Sách sớm nhất còn lại" là đánh giá thông dụng trong giới nghiên cứu, có thể đổi khi có phát hiện mới.
• Kỳ Môn là một hệ quy ước tính bàn theo thời gian. Không có nghiên cứu đối chứng nào cho thấy chọn giờ, chọn hướng theo Kỳ Môn làm đổi kết quả việc.
• Phần phù chú trong các bản Bí Cấp là tư liệu tín ngưỡng, không nên làm theo; càng không trả tiền cho ai bán "phép Kỳ Môn" để giữ của hay chữa bệnh.

Việc nên làm

• Học thuộc vài câu đầu Yên Ba Điếu Tẩu Ca trước khi mở bất kỳ sách dày nào.
• Khi mua một bản dịch, xem lời giới thiệu có nói rõ dịch từ bản nào, phép định nguyên nào không.
• Đọc Bí Cấp như một tập hợp: chép riêng phần lập bàn để so với bài ca, bỏ qua phần phù chú.
• Tự lập một bàn bằng tay theo bài lập bàn Kỳ Môn bằng tay để có thước đo khi đọc sách.

Nguồn tham khảo

• Hậu Hán Thư — lời tựa Phương thuật liệt truyện, danh sách các thuật (đại ý).
• Dương Duy Đức — Cảnh Hựu Độn Giáp Phù Ứng Kinh, Bắc Tống (theo mô tả thư mục, đại ý).
• Yên Ba Điếu Tẩu Ca — tương truyền Triệu Phổ, câu mở đầu (nguyên văn theo bản lưu hành).
• Kỳ Môn Độn Giáp Thống Tông, đời Minh (đại ý).
• Trình Đạo Sinh — Độn Giáp Diễn Nghĩa, hai quyển, đời Minh, bản chép trong Tứ Khố Toàn Thư (đại ý).
• Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục, quyển 109 — đề yếu Độn Giáp Diễn Nghĩa (câu về phù lục dẫn nguyên văn, đối chiếu bản số hoá Wikisource tiếng Hán).
• Kỳ Môn Độn Giáp Bí Cấp Toàn Thư — đề tên Lưu Cơ, các bản lưu hành (mô tả nội dung, đại ý).