Tam Mệnh Thông Hội của Vạn Dân Anh: bách khoa mệnh học đời Minh và chương nạp âm đọc theo vòng đời của khí

Tam Mệnh Thông Hội là bộ bách khoa mệnh học mười hai quyển của Vạn Dân Anh đời Minh, gom gần như mọi thứ người xưa dùng để đoán số: ngũ hành, can chi, nạp âm, thần sát, cách cục, luận từng ngày giờ sinh, nữ mệnh, tiểu nhi. Tứ Khố Toàn Thư coi nó là sách "tổng hội" của giới đàm mệnh từ đời Minh. Chương nạp âm ở quyển 1 đọc ba mươi tên nạp âm như một vòng đời của khí.

Ai soạn: một lời tựa ký biệt hiệu

Tứ Khố Toàn Thư chép sách với lời ghi "không đề tên người soạn". Lời tựa ký Dục Ngô sơn nhân, và các nhà biên soạn Tứ Khố đối chiếu ra đó là Vạn Dân Anh, hiệu Dục Ngô, người Dịch Châu (nay thuộc Hà Bắc), đỗ tiến sĩ đời Gia Tĩnh. Họ cũng ghi rằng phần Nghệ văn chí của Minh Sử có chép một bộ mười hai quyển cùng tên dưới tên "Vạn Dân Dục", nhiều khả năng là chép nhầm chữ.

Vạn Dân Anh còn soạn Tinh Học Đại Thành, bộ sách về phép đoán số bằng sao thật (Thất Chính Tứ Dư). Như vậy ông là người làm cả hai dòng mệnh học lớn của đời Minh: dòng can chi (Tử Bình) và dòng tinh tượng. Chữ "tam mệnh" trong tên sách thường được giải là lộc, mệnh, thân, ba thứ người xưa xét trên một lá số; tên sách nghĩa là "hội thông ba mệnh".

Chuyện tác giả ở đây khá rõ ràng. Cái cần đọc kỹ là nội dung bên trong, vì sách gom tư liệu của rất nhiều người.

Mười hai quyển: bản đồ đọc

Bản số hoá theo Tứ Khố trên Wikisource hiện có đủ từ quyển 1 đến quyển 9, ba quyển cuối còn thiếu. Bảng dưới ghi các quyển chúng tôi đã đối chiếu mục lục; quyển chưa đối chiếu ghi rõ.

Ba điều đọc ra từ bảng:

• Quyển 3 dày thần sát. Đây là chỗ Tam Mệnh Thông Hội khác hẳn Tử Bình Chân Thuyên: Chân Thuyên có một thiên nói thần sát không quyết định cách cục, còn Tam Mệnh gom đủ để tra (bài Tử Bình Chân Thuyên, bài thần sát trong Bát Tự).
• Quyển 8 – 9 là bảng tra. Mỗi ngày can kết hợp với mỗi giờ thành một mục, kèm thơ phú kết luận. Đây là phần các thầy xưa hay "giở sách đoán", và cũng là phần dễ biến thành phán lấy được nhất.
• Quyển 7, mục nữ mệnh, xếp số phụ nữ theo tám chữ: thuần, hoà, thanh, quý, trọc, lạm, xướng, dâm. Bốn chữ sau là phán xét đạo đức gắn với ngày giờ sinh. Chúng tôi dẫn ra để thấy sách mang quan niệm của thời nó, không dùng để đọc lá số của ai.

Lời Tứ Khố: khen tổng hợp, chê chỗ tin lệch

Đề yếu Tứ Khố đánh giá sách khá công bằng. Đại ý:

• Khen: từ đời Minh, người bàn số mệnh đều lấy bản này làm chỗ gom về; phần trình bày nguồn gốc phép Tử Bình rõ ràng, đáng tham khảo.
• Chê: tác giả thiên vị các sao "chính", có chỗ chấp nệ; cách bàn thai nguyên có điều đáng ngờ; các đoạn dẫn sách Lạc Lục Tử không khớp với bản đầy đủ chép trong Vĩnh Lạc Đại Điển.
• Lời khuyên: người học mệnh chỉ nên nắm đại ý rồi biến thông, đừng bám từng câu.

Lời khuyên cuối của các nhà biên soạn Tứ Khố là lời khuyên đúng cho mọi bộ bách khoa: nó tốt để tra xem người xưa đã nói gì về một khái niệm, không tốt để học một phép đọc nhất quán.

Chương nạp âm: ba mươi tên như một vòng đời

Đây là phần được trích nhiều nhất ở Việt Nam, và cũng là phần hay bị dẫn sai nhất.

Quyển 1 có hai chương liền nhau. Tổng luận nạp âm mở bằng câu dẫn Thẩm Quát:

Dịch: Từng xem sách Bút Đàm bàn nạp âm của sáu mươi giáp tý, gốc ở phép sáu mươi luật xoay vòng làm cung. — Tổng luận nạp âm

Tức là Vạn Dân Anh nhận lời giải âm luật của Thẩm Quát làm gốc (bài vì sao gọi là nạp âm). Rồi chương Luận nạp âm thủ tượng mở bằng một câu đáng chép lại:

Dịch: Xưa Hoàng Đế chia giáp tý nặng nhẹ mà phối thành sáu mươi, gọi là hoa giáp tý; chữ "hoa" thật sâu kín, thánh nhân mượn ý để ví, không nên bám chữ mà cố chấp.

Câu cuối là lời dặn của chính tác giả: tên nạp âm là ví von, đừng hiểu theo mặt chữ.

Rồi sách dựng một khung: mười hai chi chia sáu chặng như đời người. Đại ý: Tý Sửu là lúc âm dương bắt đầu thai nghén, chưa thành hình; Dần Mão là lúc mới lớn; Thìn Tỵ là tuổi ba mươi, bốn mươi, lập thân, tiến thủ; Ngọ Mùi là tuổi năm mươi, sáu mươi, danh vị hiển lộ; Thân Dậu là lúc lắng lại, thu về; Tuất Hợi là lúc nghỉ, trở về gốc. Mỗi cặp nạp âm được giải bằng chỗ của nó trên vòng ấy.

Đặt Hải Trung Kim cạnh Sa Trung Kim là thấy lối nghĩ: cùng hành Kim, nhưng một ở chặng Tý Sửu (chưa thành hình, nên chìm dưới biển), một ở chặng Ngọ Mùi (đã thành, nên là vàng lẫn trong cát, qua lửa mà ra). Tên gọi không tả tính người; nó tả khí đang ở chặng nào.

Sau phần vòng đời, sách còn một lượt giải từng tên theo chỗ nó cần gì, sợ gì: Đại Lâm Mộc "sinh ở Đông Nam, lúc giao xuân hạ, nuôi lớn thành rừng"; Kiếm Phong Kim "phi thủy bất năng sinh", không có Thủy thì không thành; Đại Hải Thủy "có trong có đục, phải chia hai mà luận". Đây là nguồn của nhiều cặp "khắc mà thành" (bài nạp âm phản sinh phản khắc).

Hai chỗ hay dẫn sai. Thứ nhất, nhiều bài trên mạng gán cho chương này lời giải "Tý thuộc Thủy, Kim tử ở Tý, mộ ở Sửu, nên gọi Hải Trung Kim". Bản số hoá Tứ Khố không có câu ấy trong chương Luận nạp âm thủ tượng; lời giải theo vòng Tràng Sinh đó lưu hành rộng nhưng đến từ nguồn khác. Thứ hai, cặp Giáp Thân, Ất Dậu trong sách mang tên Tỉnh Tuyền Thủy (nước giếng mạch), không phải "Tuyền Trung Thủy" như nhiều bảng Việt; giải là "nước sinh từ Kim mà ra từ Mộc". Bảng tên đủ ba mươi cặp ở bài lục thập hoa giáp.

Sách cổ nói gì

Dịch: Than ôi! Sáu mươi giáp tý, thánh nhân chẳng qua mượn tượng để làm rõ lý; mà tính tình, chất liệu, hình sắc, công dụng của ngũ hành thảy đều nói hết, lẽ tạo hoá không còn gì giấu. — Tam Mệnh Thông Hội, Luận nạp âm thủ tượng, câu kết

Bình: câu kết và câu mở của chương nói cùng một ý: tên nạp âm là tượng mượn để nói lý. Ai dùng "mệnh Hải Trung Kim" để bảo người sinh năm 1984 kín đáo, khó lộ tài là đang làm đúng điều tác giả dặn đừng làm.

Đọc cho đúng mức

• Bản số hoá chúng tôi đối chiếu thiếu quyển 10 – 12; mục lục quyển 4 – 6 chưa kiểm từng mục.
• Năm sinh, năm mất của Vạn Dân Anh các nguồn ghi khác nhau; bài không nêu để tránh ghi sai.
• Sách là bộ gom: một khái niệm có khi được trình bày theo hai ba nguồn khác nhau mà không phân xử. Đọc như từ điển, không như giáo trình.
• Mục nữ mệnh, tiểu nhi, tật bệnh mang quan niệm thời Minh. Chuyện sức khoẻ cần hỏi thầy thuốc, không tra sách số.

Việc nên làm

• Khi gặp một thần sát lạ trong lá số Bát Tự, tra quyển 3 để biết sách gốc nói gì và an theo quy tắc nào.
• Đọc chương Luận nạp âm thủ tượng trọn vẹn, theo thứ tự vòng đời, thay vì chỉ đọc tên nạp âm của tuổi mình.
• Đối chiếu bảng nạp âm bạn đang dùng với tên trong sách; gặp dị danh như Tỉnh Tuyền và Tuyền Trung thì so can chi, hành trước.
• Dùng công cụ Bát Tự để lập tứ trụ, rồi tra từng trụ trong sách như tra từ điển.

🀄Lá số Bát Tự (Tứ Trụ)
Bốn trụ năm tháng ngày giờ theo tiết khí, Thập Thần, ngũ hành vượng suy.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Vạn Dân Anh — Tam Mệnh Thông Hội, bản Tứ Khố Toàn Thư: quyển 1 Tổng luận nạp âm, Luận nạp âm thủ tượng (nguyên văn đối chiếu bản số hoá Wikisource tiếng Hán); mục lục quyển 2, 3, 7, 8.
• Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục — đề yếu Tam Mệnh Thông Hội (đại ý về tác giả, lời khen chê).
• Thẩm Quát — Mộng Khê Bút Đàm, phần Nhạc luật (đại ý, qua lời dẫn trong Tổng luận nạp âm).