Hoàng Cực Kinh Thế của Thiệu Ung: lịch sử đặt lên đồng hồ nguyên, hội, vận, thế

Hoàng Cực Kinh Thế là sách của Thiệu Ung đời Bắc Tống, dựng một "đồng hồ" cho trời đất: một nguyên 129.600 năm, chia thành hội, vận, thế theo nhịp năm, tháng, ngày, giờ; rồi đặt lịch sử từ vua Nghiêu tới đời Ngũ Đại lên đồng hồ ấy. Đọc đúng, đây là một triết học lịch sử có nhịp, không phải sách tiên tri.

Bốn phần của sách

Theo Thiệu Bá Ôn, con trai tác giả, sách có mười hai quyển: quyển một tới sáu là nguyên, hội, vận, thế; quyển bảy tới mười là luật lữ, thanh âm; quyển mười một, mười hai là thiên Quan Vật. Các bản về sau chia lại thành số thiên, số quyển khác nhau. Nội dung gồm bốn khối:

Cái tên đã nói ý đồ. "Hoàng cực" là chữ trong thiên Hồng Phạm của Kinh Thư, chỉ cái chuẩn mực cao nhất. "Kinh thế" là lấy chuẩn ấy làm sợi dọc mà xâu đời người. Thiệu Ung muốn có một khung số đủ lớn để chứa cả trời đất lẫn lịch sử.

Một nguyên 129.600 năm, nói gọn

Nhịp của sách là xen kẽ 12 và 30: một nguyên 12 hội, một hội 30 vận, một vận 12 thế, một thế 30 năm, y như một năm 12 tháng, một tháng 30 ngày, một ngày 12 giờ, một giờ 30 phần. Nhân ra: một vận 360 năm, một hội 10.800 năm, một nguyên 129.600 năm. Phép tính chi tiết có ở bài Thiệu Khang Tiết.

Có một cách nhìn ngắn hơn ít người để ý: 129.600 đúng bằng 360 × 360. Một nguyên có 360 vận, mỗi vận 360 năm, như thể lấy "số ngày của một năm" nhân với chính nó. Con số ấy không đến từ quan sát bầu trời; nó đến từ lòng tin rằng cái lớn và cái nhỏ đi cùng một nhịp.

Con số này đi ra khỏi sách triết rất xa. Người Việt đọc Tây Du Ký đều đã gặp nó ở dòng đầu tiên mà không biết gốc (dẫn ở mục "Sách cổ nói gì").

Lịch sử đặt lên mặt đồng hồ

Mười hai hội mang tên mười hai địa chi. Lời tóm phổ biến của học thuyết: trời mở ở hội Tý, đất mở ở hội Sửu, người sinh ở hội Dần; vạn vật khép lại ở hội Tuất. Như một ngày người ta dậy lúc giờ Dần, nghỉ lúc giờ Tuất.

Phần đáng chú ý nhất là chỗ Thiệu Ung đặt đời vua Nghiêu. Theo bảng của sách, đại ý, Nghiêu lên ngôi ở vận thứ 180, vận cuối cùng của hội Tị, tức hội thứ sáu. Tự tính lại:

• Sáu hội đầu (Tý tới Tị) gồm 6 × 30 = 180 vận. Vận 180 là vận chót của hội Tị.
• Một nguyên có 360 vận, nên hết vận 180 là đúng nửa nguyên: 64.800 năm trên 129.600.

Nói cách khác, Thiệu Ung đặt thời Nghiêu, Thuấn, thời thánh vương mà Nho gia coi là đỉnh cao của văn minh, ở chính ngọ của đồng hồ vũ trụ. Từ đó trở đi là hội Ngọ: mặt trời bắt đầu ngả. Nhà Hạ, Thương, Chu, Tần, Hán, cho tới đời Tống của ông, đều nằm trong buổi chiều ấy.

Theo cùng khung đó, thời chúng ta vẫn còn trong hội Ngọ. Từ năm đầu đời Nghiêu theo niên đại truyền thống (2357 TCN) tới năm 2027 là khoảng 4.380 năm, chừng mười hai vận, trong khi một hội có ba mươi vận. Những bài trên mạng nói "sắp hết hội Ngọ", "sắp tận thế theo Thiệu Ung" là đọc sai chính bảng của ông.

Một chi tiết làm nhà sử học phải chú ý: niên đại 2357 TCN mà nhiều sách sử cũ dùng cho vua Nghiêu, theo nhiều nhà nghiên cứu, đi ra phần lớn từ chính niên biểu trong Hoàng Cực Kinh Thế. Một cái bảng dựng từ lòng tin vào nhịp số đã trở thành niên đại "chuẩn" của thời thượng cổ trong nhiều thế kỷ. Người đọc sách sử cổ nên biết con số mình đang dùng có gốc ở đâu.

Hoàng, Đế, Vương, Bá: phần triết học lịch sử thật sự

Nếu chỉ có bảng số, Hoàng Cực Kinh Thế là một thuyết định mệnh: thời đã đến chiều thì phải tối. Nhưng thiên Quan Vật đặt thêm một lớp thứ hai, và đó mới là chỗ sách đáng đọc.

Thiệu Ung chia cách trị dân làm bốn bậc, đại ý:

Ông còn ví bốn bậc với bốn mùa: Tam Hoàng là xuân, Ngũ Đế là hạ, Tam Vương là thu, Ngũ Bá là đông. Và ông gắn bốn bậc với bốn bộ kinh, đại ý: Khổng Tử tán Dịch từ Phục Hy, Hiên Viên trở xuống, chép Thư từ Nghiêu, Thuấn trở xuống, san Thi từ Văn Vương, Vũ Vương trở xuống, sửa Xuân Thu từ Tề Hoàn, Tấn Văn trở xuống. Mỗi kinh ứng với một bậc.

Đọc kỹ sẽ thấy hai lớp không trùng nhau. Lớp số nói thời đang ngả. Lớp người nói thịnh hay suy tuỳ người cầm quyền lấy gì mà trị: lấy đạo, lấy đức, hay chỉ lấy sức. Một triều đại giữa buổi chiều vẫn có thể trị theo lối Vương, và một ông vua giữa ban trưa vẫn có thể trị theo lối Bá. Thiệu Ung dùng bảng số để đặt khung, dùng bốn bậc để phán xét. Người đọc hôm nay nên giữ lớp thứ hai, coi lớp thứ nhất là cái khung văn hoá của nó.

Thanh âm xướng họa: phần ít ai đọc mà giới ngữ học quý

Khối thứ hai của sách là các bảng âm vần. Thiệu Ung xếp âm đầu và vần thành hai trục, gọi là "thanh" thuộc trời và "âm" thuộc đất, cho chúng "xướng" và "họa" với nhau như một ma trận. Mục đích của ông là triết học: chứng minh tiếng nói con người cũng theo số trời đất.

Nhưng để làm vậy, ông phải ghi lại cách phát âm thật của thời mình. Vì thế các nhà âm vận học hiện đại dùng các bảng này như một chứng cứ về tiếng phương Bắc đời Tống, khác với các vận thư chính thống thường bảo thủ hơn. Đây là trường hợp hiếm: một hệ số học thần bí để lại một tư liệu khoa học có giá trị, chính vì nó cố gắng đầy đủ.

Người đời sau đọc sách thế nào

• Thái Nguyên Định, bạn học và cộng sự của Chu Hy, viết Hoàng Cực Kinh Thế Chỉ Yếu, tóm và giải các bảng. Phần lớn người học đời sau hiểu sách qua bản tóm này.
• Chu Hy kính trọng Thiệu Ung, đưa các đồ tiên thiên của ông lên đầu sách chú Dịch của mình (bài Chu Dịch Bản Nghĩa), nhưng coi học thuật số của ông là một nhà riêng, không phải chính học.
• Tứ Khố Toàn Thư đời Thanh xếp sách vào loại thuật số, nhóm số học, không vào loại Nho gia. Cách xếp ấy là một lời nhận định: triều đình coi đây là sách số, dù tác giả là một danh nho.
• Dân gian mượn tên Thiệu Ung cho nhiều phép đoán về sau, như Mai Hoa Dịch Số (bài Mai Hoa Dịch Số: văn bản). Những sách đó không phải phần của Hoàng Cực Kinh Thế.

Sách cổ nói gì

Dịch: Từng nghe số của trời đất, mười hai vạn chín nghìn sáu trăm năm là một nguyên. Chia một nguyên làm mười hai hội, tức mười hai chi Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tị, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi. Mỗi hội gồm một vạn tám trăm năm. — Tây Du Ký, hồi thứ nhất

Bình: đây không phải lời Thiệu Ung mà là câu mở đầu của một tiểu thuyết đời Minh. Chính vì thế nó đáng dẫn: ba thế kỷ sau khi Thiệu Ung mất, khung nguyên hội của ông đã thành kiến thức phổ thông đến mức người kể chuyện dùng nó làm câu "ngày xửa ngày xưa".

Từ thiên Quan Vật, đại ý: lấy đạo mà hoá dân thì dân cũng lấy đạo mà theo, nên tôn là Hoàng; lấy đức mà dạy dân thì dân lấy đức mà theo, nên tôn là Đế; lấy công mà khuyên dân thì dân lấy công mà theo, nên tôn là Vương; lấy sức mà dẫn dân thì dân lấy sức mà theo, nên tôn là Bá.

Bình: câu này đặt thước đo ở phía người cai trị, không ở phía con số. Đó là chỗ một học giả Nho gia đứng giữa hai thế giới: tin vào nhịp trời, nhưng không để nhịp trời gánh trách nhiệm của người.

Đọc cho đúng mức

• Không phải thiên văn. Con số 129.600 sinh ra từ phép nhân các chu kỳ lịch. Đem so với tuổi Trái Đất hay vũ trụ là trùng hợp có chọn lọc.
• Không phải lời tiên tri. Bảng của sách là niên biểu đặt lại quá khứ cho khớp khung. Chưa có ai dùng nó dự đoán đúng một sự kiện cụ thể theo cách kiểm chứng được.
• Vị trí của vua Nghiêu trong bảng là theo cách đọc các bảng phổ biến của sách; số thứ tự thế cụ thể của từng đời vua khác nhau đôi chút giữa các bản tóm, chúng tôi chỉ dẫn vận và hội.
• Thuyết chu kỳ lịch sử có ở nhiều nền văn hoá. Giá trị của Thiệu Ung không nằm ở việc ông đoán đúng nhịp, mà ở chỗ ông tách được hai câu hỏi: thời nào, và người trị bằng gì.

Việc nên làm

• Đọc thiên Quan Vật nội thiên trước, các bảng số sau. Phần triết học là phần còn sống; phần bảng là tài liệu.
• Tự tính lại một lần nhịp 12 – 30 và vị trí nửa nguyên. Làm xong sẽ không bị lừa bởi các con số "tận thế theo Thiệu Ung".
• Khi gặp niên đại thượng cổ trong sách sử cũ, hỏi con số ấy lấy từ bảng nào.
• Muốn hiểu phần đồ hình tiên thiên của Thiệu Ung, đọc tiếp bài Tiên thiên đồ.

Nguồn tham khảo

• Thiệu Ung — Hoàng Cực Kinh Thế: các thiên Dĩ nguyên kinh hội, Dĩ hội kinh vận, Dĩ vận kinh thế; Quan Vật nội thiên, ngoại thiên; Thanh âm xướng họa (dẫn đại ý).
• Ngô Thừa Ân (tương truyền) — Tây Du Ký, hồi thứ nhất, câu mở đầu (nguyên văn).
• Thái Nguyên Định — Hoàng Cực Kinh Thế Chỉ Yếu (đại ý).
• Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục, quyển 108 — sách xếp ở loại thuật số, nhóm số học; lời Thiệu Bá Ôn về cách chia mười hai quyển (đối chiếu bản số hoá Wikisource tiếng Hán).
• Phép tính nhịp 12 – 30 và vị trí nửa nguyên: tính tay, kiểm lại hai lần.