Sách Mai Hoa Dịch Số: văn bản năm quyển, các lớp chữ và phần nào là thêm sau

Sách Mai Hoa Dịch Số đề tên Thiệu Ung đời Bắc Tống, bản cổ phổ biến chia năm quyển, bản hiện đại thường gộp lại thành ba thiên lớn. Đọc kỹ thì thấy nhiều lớp chữ: lõi là phép lập quẻ bằng số và Thể – Dụng, bọc ngoài là truyện kể về "Khang Tiết tiên sinh", một thiên có lời tựa ghi năm không có thật, và những bài ca chép từ sách của Chu Hy.

Sách được biết đến thế nào

Bài Mai Hoa Dịch Số là gì đã tách truyền thuyết Thiệu Ung khỏi phép đoán, còn bài Thiệu Khang Tiết cho thấy học thuật thật của ông nằm ở Hoàng Cực Kinh Thế. Bài này chỉ làm một việc: mở chính cuốn sách ra, xem nó gồm những phần nào, và phần nào mang dấu thời gian muộn.

Điểm xuất phát: Tống Sử, cả phần Nghệ văn chí lẫn truyện Thiệu Ung và truyện con ông là Thiệu Bá Ôn, không ghi cuốn sách nào tên Mai Hoa Dịch Số. Bạn bè đương thời của ông như Tư Mã Quang, Trình Hạo, rồi Chu Hy sau đó, đều không nhắc tới. Các bản sách ta có hôm nay là bản in đời Minh, Thanh. Khoảng trống bốn, năm trăm năm ấy là lý do phải đọc văn bản bằng con mắt khảo chứng.

Năm quyển chứa gì

Các bản in không xếp đặt hoàn toàn giống nhau. Bảng dưới gom theo nhóm nội dung; vị trí quyển ghi theo những gì chúng tôi đối chiếu được, chỗ chưa chắc ghi "tuỳ bản".

Bản số hoá trên Wikisource tiếng Hán theo một bản hiện đại, xếp thành ba thiên: "Tượng số dịch lý", "Thể dụng sinh khắc", "Đoán chiêm tổng quyết". Nội dung gần như đủ các mục trên, chỉ khác cách chia. Khi đọc bản dịch tiếng Việt, nên biết bản dịch theo cách chia nào để khỏi tưởng thiếu quyển.

Lớp một: lõi phép số

Phần lập quẻ là phần nhất quán nhất. Nó dùng số tiên thiên (Càn 1, Đoài 2, Ly 3, Chấn 4, Tốn 5, Khảm 6, Cấn 7, Khôn 8), lấy tổng chia 8 ra quẻ, chia 6 ra hào động. Số tiên thiên đúng là thứ tự gắn với học phái Thiệu Ung. Đây là lý do nhiều người tin sách có gốc từ ông: phần nguyên liệu có thật là của học phái ấy.

Nhưng phép biến số tiên thiên thành phép đoán việc, cùng bộ máy Thể – Dụng, không xuất hiện trong bất cứ tác phẩm nào được xác nhận của Thiệu Ung. Cách tính chi tiết ở bài lập quẻ Mai Hoa theo thời gian, cách đọc ở bài Thể và Dụng.

Lớp hai: truyện kể về "tiên sinh"

Các lệ chiêm nổi tiếng nhất được kể ở ngôi thứ ba: tiên sinh thấy hai con sẻ tranh cành mai, tiên sinh bảo con trai đoán, người hàng xóm gõ cửa mượn đồ. Có hai chi tiết cho thấy người viết không phải Thiệu Ung:

• Chữ "Khang Tiết". Đây là thuỵ hiệu, tức tên triều đình đặt sau khi ông mất (ông mất năm 1077, thuỵ được ban vào niên hiệu Nguyên Hựu, sau năm 1086). Không ai tự gọi mình bằng thuỵ hiệu.
• Giọng thuật chuyện. "Tiên sinh sai con chiêm" là giọng của người kể về thầy, không phải giọng người tự ghi chép.

Như vậy, ít nhất phần truyện kể là do học trò hoặc người đời sau soạn. Truyện có thể dựa trên lời truyền về Thiệu Ung, nhưng văn bản thì không của ông. Bài Quan Mai Chiêm mổ xẻ riêng câu chuyện cành mai.

Lớp ba: Tam Yếu Linh Ứng và lời tựa năm không có thật

Thiên Tam Yếu Linh Ứng ở quyển 2 là phần dạy "tâm dịch": lấy tai, mắt, lòng làm ba cửa (tam yếu) để bắt điềm ứng. Thiên này có lời tựa riêng, ký tên Thanh Linh Tử Chu Hư, ghi ngày "Bảo Khánh tứ niên trọng hạ ký vọng", tức ngày 16 tháng giữa hè năm Bảo Khánh thứ tư.

Vấn đề: niên hiệu Bảo Khánh của Tống Lý Tông chỉ kéo dài ba năm, 1225 đến 1227; đầu năm 1228 đã đổi sang Thiệu Định. Không có "năm Bảo Khánh thứ tư" vào mùa hè. Lời tựa lại kể dòng truyền phép, trong đó đặt Lưu Bá Ôn, người đời Nguyên – Minh, cạnh những nhân vật đời Tống. Một nhà phê bình trên mạng tiếng Trung đã gom những điểm này lại; chúng tôi kiểm lại phần niên hiệu và thấy đúng.

Kết luận thận trọng: thiên này được thêm vào sớm nhất từ đời Minh, bởi người muốn gắn nó với một dòng truyền đời Tống mà không rành niên hiệu. Đây là chứng cứ rõ nhất cho tiêu đề bài: có phần rõ ràng là được thêm sau.

Lớp bốn: những thứ mượn từ Chu Hy và đồ muộn

• Bài ca thứ tự 64 quẻ và một số bài ca tượng quẻ trùng với các bài ca trong Chu Dịch Bản Nghĩa của Chu Hy (1130–1200), người sinh sau Thiệu Ung nửa thế kỷ. Sách đề tên Thiệu Ung mà chép bài học thuộc lòng của Chu Hy thì phần ấy phải soạn sau Chu Hy (bài Chu Dịch Bản Nghĩa).
• Đồ thái cực hình hai con cá ở phần đồ bát quái phương vị. Hình âm dương xoắn dạng hai con cá như ta quen thấy được ghi nhận sớm nhất vào đầu đời Minh; đời Bắc Tống chưa có dạng ấy. Đồ trong sách vì vậy là đồ được vẽ thêm khi in.

Hai chi tiết này không nói gì về giá trị của phép đoán. Chúng chỉ định niên đại cho từng lớp văn bản.

Bảng tóm: lớp nào, đáng tin tới đâu

Sách cổ nói gì

Dịch: Dò cho tận cùng con số để biết việc sắp tới, gọi là chiêm. — Chu Dịch, Hệ Từ thượng

Bình: đây là câu mà Mai Hoa Dịch Số, cũng như mọi phép "số" trong Dịch, dựa vào để tự biện minh: lấy số của năm, tháng, ngày, giờ, của tiếng gõ cửa, của nét chữ mà lập quẻ. Câu Hệ Từ có thật và cổ hơn Mai Hoa cả nghìn năm; nhưng Hệ Từ không dạy cách lấy số nào, chia cho mấy. Phần cách làm ấy là của người soạn Mai Hoa.

Về Thiệu Ung, Tống Sử (Đạo học truyện), đại ý, chép rằng ông học Dịch rất sâu, phần lớn là tự ngộ, và người đương thời truyền rằng ông biết trước nhiều việc. Bình: sử ghi ông có tiếng biết trước, nên việc người đời sau gắn một phép đoán vào tên ông là dễ hiểu. Nhưng "có tiếng biết trước" khác với "viết sách Mai Hoa", và chính sử không nói câu sau.

Đọc cho đúng mức

• Chúng tôi chưa đối chiếu được một bản khắc năm quyển cụ thể từ đầu đến cuối; vị trí quyển của một số mục ghi "tuỳ bản".
• Lập luận về niên đại các lớp là lập luận văn bản học. Nó không bác bỏ khả năng một phần lời truyền miệng có gốc sớm hơn; nó chỉ nói văn bản ta có không thể là bản tay Thiệu Ung.
• Các lệ chiêm trong sách đều là ca đã biết kết quả. Chúng là bài mẫu để học cách nghĩ, không phải bằng chứng phép đoán đúng.
• Mai Hoa và Lục Hào là hai phép khác nhau về cơ chế; đừng dùng câu trong sách này để luận quẻ Lục Hào (bài Mai Hoa và Lục Hào).

Việc nên làm

• Đọc quyển 1 trước: phần nền Dịch số và phép lập quẻ, rồi ba lệ chiêm đầu.
• Đọc thiên Thể dụng tổng quyết trước khi đọc Tam Yếu Linh Ứng và Thập ứng; hai phần sau dễ cuốn người học vào lối bắt điềm tuỳ tiện.
• Khi gặp một câu "Thiệu Khang Tiết nói", hỏi câu ấy ở lớp nào trong bảng trên.
• Tự lập lại quẻ của một lệ chiêm bằng tay, rồi so với công cụ gieo quẻ Mai Hoa ở cuối bài.

🌸Mai Hoa Dịch Số
Lập quẻ theo thời điểm hoặc theo số, thể – dụng, hỗ quái, biến quái.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Mai Hoa Dịch Số (đề Thiệu Ung soạn) — các mục chiêm pháp, lệ chiêm, Thể dụng tổng quyết, Tam Yếu Linh Ứng thiên và lời tựa, Thập ứng áo luận (dẫn đại ý); mục lục đối chiếu bản số hoá Wikisource tiếng Hán.
• Chu Hy — Chu Dịch Bản Nghĩa, các bài ca đặt đầu sách (đại ý, đối chiếu sự trùng lặp).
• Tống Sử — Đạo học truyện, truyện Thiệu Ung (đại ý).
• Chu Dịch — Hệ Từ thượng, câu "cực số tri lai chi vị chiêm" (nguyên văn).
• Niên hiệu Bảo Khánh (1225–1227) và Thiệu Định (từ 1228) đời Tống Lý Tông: tra theo niên biểu chuẩn.