Thiệu Ung (Thiệu Khang Tiết): Hoàng Cực Kinh Thế, Tiên Thiên học và câu hỏi Mai Hoa có phải ông viết

Thiệu Ung (1011–1077), thuỵ Khang Tiết, là nhà Lý học Bắc Tống ở Lạc Dương. Tác phẩm được xác nhận của ông là Hoàng Cực Kinh Thế, một hệ số học tính vận trời đất theo vòng 129.600 năm, và tập thơ Y Xuyên Kích Nhưỡng. Ông là người dựng "Tiên Thiên học". Mai Hoa Dịch Số mang tên ông nhưng văn bản xuất hiện muộn, không thể coi là sách ông viết.

Bài Mai Hoa Dịch Số là gì đã tách truyền thuyết chiếc gối sứ và cành mai khỏi văn bản. Bài này đi theo hướng ngược lại: không hỏi Thiệu Ung có làm phép đoán hay không, mà hỏi ông thật sự nghĩ gì, tính gì, và vì sao một bộ óc như vậy lại thành ông tổ của phép bói theo giờ.

Người ở "tổ an vui": một tiểu sử ngắn

Tống Sử đặt Thiệu Ung trong Đạo học truyện, cùng hàng với Chu Đôn Di, Trương Tái, hai anh em Trình Hạo, Trình Di. Đại ý những điều đáng nhớ:

• Ông tự Nghiêu Phu, tổ tiên ở Phạm Dương, theo cha dời về Cộng Thành rồi Lạc Dương.
• Thuở trẻ tự phụ tài, muốn lập công danh; sau dốc sức học, mùa đông không lò sưởi, mùa hè không quạt, đêm không lên giường suốt mấy năm.
• Theo Lý Chi Tài học Hà Đồ, Lạc Thư và "tượng số" của Phục Hy tám quẻ, sáu mươi tư quẻ. Đây là đường truyền "Tiên Thiên học" mà về sau Chu Chấn nối ngược lên tới Trần Đoàn.
• Ở Lạc Dương, sống nghèo, tự cày ruộng, đặt tên nhà là An Lạc oa, "tổ an vui", tự gọi mình là An Lạc tiên sinh. Các ghi chép đời Tống kể bạn bè như Tư Mã Quang, Phú Bật góp tiền mua nhà vườn cho ông.
• Nhiều lần được tiến cử làm quan, đều từ chối.
• Mất năm 1077, được truy thuỵ Khang Tiết.

Hình ảnh trong sử là một nho sĩ nghèo, vui với sách, được giới sĩ phu Lạc Dương kính trọng. Không có câu nào kể ông xem quẻ cho ai.

Hoàng Cực Kinh Thế: một cái lịch cho cả vũ trụ

Hoàng Cực Kinh Thế là tác phẩm lớn nhất của Thiệu Ung, và cũng là tác phẩm ít người đọc nhất, vì phần lớn là bảng số. Ý tưởng trung tâm rất gọn: vận trời đất đi theo cùng một nhịp với năm, tháng, ngày, giờ.

Nhân lại: 12 × 30 × 12 × 30 = 129.600. Một nguyên dài 129.600 năm, gồm 4.320 thế, 360 vận, 12 hội. Cái hay của bảng là nhịp xen kẽ 12 rồi 30, 12 rồi 30: con số 12 lấy từ mười hai tháng (cũng là mười hai địa chi), con số 30 lấy từ số ngày một tháng. Thiệu Ung không phát minh ra một nhịp mới; ông lấy nhịp quen thuộc nhất của lịch và phóng lên thang vũ trụ.

Mười hai hội được gọi theo mười hai địa chi. Người đời sau tóm học thuyết bằng những câu như "trời mở ở hội Tý, đất mở ở hội Sửu, người sinh ở hội Dần", và vạn vật mở ra ở Dần, khép lại ở Tuất, giống như một ngày người ta thức dậy lúc giờ Dần và đi nghỉ lúc giờ Tuất. Thiệu Ung còn dùng bảng này để xếp lịch sử: các đời vua từ Nghiêu trở xuống được đặt vào từng hội, vận, thế, kèm quẻ tương ứng, thành một niên biểu dài nối thời thánh vương với đời Tống.

Phần bảng số trong sách còn nhân chồng các chu kỳ lên những cấp lớn hơn nhiều. Chỉ cần lấy 129.600 nhân với chính nó đã ra gần mười bảy tỷ (16.796.160.000), và các con số cỡ ấy hay được đem so với tuổi vũ trụ của thiên văn học hiện đại cho có vẻ "khoa học đi trước". So vậy là khiên cưỡng: số của Thiệu Ung ra đời từ phép nhân các chu kỳ lịch, không từ quan sát, và cùng một khung có thể cho ra bao nhiêu cấp số tuỳ ý.

Điều đáng trân trọng hơn ở Hoàng Cực Kinh Thế là tham vọng hệ thống: một người đời Tống muốn đặt thời gian lịch sử, thời gian thiên văn và thời gian một ngày vào cùng một khung số, rồi nhìn thịnh suy của các triều đại như nhìn sáng tối trong ngày. Chi tiết văn bản và cấu trúc sách nằm ở bài Hoàng Cực Kinh Thế.

Tiên Thiên học: Dịch trước khi có chữ

"Tiên thiên" nghĩa là "trước trời". Với Thiệu Ung, có một tầng Dịch có trước cả văn tự, trước lời quẻ, lời hào: đó là trật tự thuần tuý của âm dương. Tầng ấy ông gán cho Phục Hy, còn tầng có lời (thứ tự Văn Vương, quẻ hậu thiên) là "hậu thiên".

Phép dựng tầng tiên thiên được Trình Hạo, bạn ông, tóm trong một câu nổi tiếng, đại ý: số học của Nghiêu Phu chỉ là phép gấp đôi. Từ một chia hai, hai chia bốn, bốn chia tám, cứ mỗi bậc gấp đôi, tới bậc thứ sáu ra sáu mươi tư quẻ. Đọc các quẻ theo thứ tự sinh ra ấy, từ Càn tới Khôn, ta được dãy mà ngày nay nhận ra là đếm theo hệ nhị phân.

Từ dãy ấy, Thiệu Ung (hoặc học phái của ông) xếp ra hai sơ đồ: sáu mươi tư quẻ xếp thành vòng tròn và thành ô vuông tám nhân tám lồng bên trong. Gần bảy thế kỷ sau, năm 1701, giáo sĩ Bouvet ở Bắc Kinh gửi đúng sơ đồ này cho Leibniz, người đang nghiên cứu số học nhị phân. Chuyện thật và phần bị thổi phồng của sự kiện ấy ở bài Leibniz và Kinh Dịch.

Một điều nên nói rõ: Thiệu Ung không "phát minh ra hệ nhị phân" theo nghĩa toán học. Ông không dùng dãy quẻ để tính cộng trừ. Cái ông làm là chỉ ra rằng sáu mươi tư quẻ có một trật tự sinh thành đều đặn, và trật tự ấy đẹp hơn, "tự nhiên" hơn thứ tự Văn Vương. Đó là một nhận thức hình thức đáng kể, nhưng là nhận thức của triết gia, không phải của nhà toán học.

Quan Vật: nhìn vật bằng vật

Phần triết học sâu nhất của Thiệu Ung nằm trong hai thiên Quan Vật (xem vật) của Hoàng Cực Kinh Thế. Ý chính: người có thể xem vật bằng hai cách, lấy cái ta mà xem, hoặc lấy chính vật mà xem. Lấy ta xem vật thì vật nhuốm màu ưa ghét của ta; lấy vật xem vật thì thấy vật như nó là.

Câu này được Nho gia đời sau trích rất nhiều, và nó rọi một ánh sáng thú vị vào câu hỏi Mai Hoa. Một phép đoán dựa trên cảm ứng tức thời (thấy chim rơi, nghe tiếng động mà lập quẻ) đòi người đoán phải gác cái "ta" sang bên để đọc cái "vật". Người soạn Mai Hoa đời sau có thể đã thấy trong Quan Vật một nền triết lý cho phép đoán của mình, và mượn tên Thiệu Ung từ chỗ đó.

Thơ của Thiệu Ung: Dịch viết bằng vần

Tập Y Xuyên Kích Nhưỡng gồm hàng nghìn bài thơ, phần nhiều bình dị, có bài như nhật ký. Nhưng một số bài là triết học Dịch viết thành thơ, và chúng giúp hiểu Tiên Thiên học dễ hơn mọi bảng số. Bài Đông chí ngâm (dẫn ở mục "Sách cổ nói gì") tả khoảnh khắc nửa đêm Đông chí: một hào dương vừa nhú dưới đáy quẻ Phục, mọi vật chưa sinh. Thiệu Ung coi đó là thời điểm thấy được "lòng trời" rõ nhất. Đây cũng là khung của mười hai quẻ tiêu tức, tức quẻ Địa Lôi Phục.

Chuyện tiếng quyên và lời con trai chép

Thiệu Ung để lại một con trai là Thiệu Bá Ôn, người viết Thiệu Thị Văn Kiến Lục. Sách này kể một chuyện được dẫn nhiều: Thiệu Ung đi dạo trên cầu Thiên Tân ở Lạc Dương, nghe tiếng chim quyên, buồn bã. Ông giải thích, đại ý: Lạc Dương xưa không có chim quyên, nay có, là khí đất từ nam dời lên bắc; chẳng mấy năm nữa triều đình sẽ dùng người phương nam làm tể tướng, chuyên đổi phép cũ, thiên hạ từ đó nhiều việc. Người đọc đời Tống hiểu ngay đó là Vương An Thạch và cuộc biến pháp.

Ba điều cần biết để đọc chuyện này:

1. Người chép là con trai, viết khi sự kiện đã xảy ra.
2. Gia đình họ Thiệu thuộc nhóm sĩ phu Lạc Dương thân với Tư Mã Quang, phe phản đối tân pháp. Câu chuyện vừa tôn cha vừa phê đối thủ chính trị.
3. Đây là "đoán" kiểu xem điềm tự nhiên, gần với lối nhìn vật đổi để biết thời đổi, không phải phép lập quẻ theo giờ.

Chuyện tiếng quyên vì thế cho biết người đương thời đã coi Thiệu Ung là bậc "biết trước", và lý do: ông là người tính vận trời đất. Từ đó tới chỗ gán cho ông một phép đoán cụ thể chỉ còn một bước.

Mai Hoa và các sách số khác: ba mức gán tên

Mai Hoa Dịch Số dùng thứ tự số tiên thiên để ra quẻ, tức là có mượn một phần thật của học Thiệu Ung. Nhưng bộ máy Thể Dụng, ngoại ứng, ứng kỳ không xuất hiện ở bất cứ tác phẩm nào được xác nhận của ông. Chi tiết về văn bản ở bài sách Mai Hoa Dịch Số.

Sách cổ nói gì

Dịch: Đông chí, giữa giờ Tý, lòng trời không đổi dời. Chỗ một hào dương vừa động, là lúc muôn vật chưa sinh. — Thiệu Ung, Đông chí ngâm, trong Y Xuyên Kích Nhưỡng Tập

Bình: Bốn câu này là Tiên Thiên học ở dạng cô đọng nhất. Thiệu Ung không quan tâm vật đã thành hình, mà quan tâm cái khoảnh khắc trước khi thành hình, khi xu hướng đã có mà sự việc chưa hiện. Người học thuật số nên nhớ: điểm ông nhìn là xu hướng, không phải sự kiện.

Dịch: Lấy vật mà xem vật là tính; lấy ta mà xem vật là tình. Tính thì công bằng mà sáng, tình thì thiên lệch mà tối. — Thiệu Ung, Hoàng Cực Kinh Thế, Quan Vật ngoại thiên

Bình: Câu này là lời khuyên tốt cho bất kỳ ai đọc quẻ, đọc lá số: phần lớn sai lầm đến từ việc nhìn quẻ bằng điều mình mong muốn. Người hỏi muốn nghe "được", người đoán muốn làm vừa lòng; cả hai đều đang lấy "ta" xem "vật".

Trình Hạo, đại ý: số của Nghiêu Phu chỉ là phép gấp đôi.

Bình: Một người bạn thân, cũng là nhà Lý học lớn, tóm cả hệ thống bằng một câu như vậy, vừa là khen sự gọn, vừa ngầm cho rằng nó không huyền bí như người ngoài tưởng.

Đọc cho đúng mức

Thiệu Ung là triết gia số học, không phải thầy bói. Các tác phẩm được xác nhận của ông bàn trật tự vũ trụ và lịch sử. Người đời sau tôn ông làm tổ thuật số vì số học của ông, chứ không vì ông để lại phép đoán.

Con số 129.600 không phải phát hiện thiên văn. Nó là phép nhân các chu kỳ lịch quen thuộc. Đem so với tuổi Trái Đất hay vũ trụ là trùng hợp có chọn lọc.

Các chuyện "biết trước" đều do người thân hoặc người đời sau chép. Chuyện tiếng quyên có động cơ chính trị rõ; chuyện gối sứ, cành mai nằm trong chính sách Mai Hoa. Không có ghi chép độc lập nào.

Không nên coi nhẹ ông vì những điều trên. Thiệu Ung đã ảnh hưởng tới Chu Hy, và qua Chu Hy tới toàn bộ cách học Dịch ở Việt Nam thời khoa cử, xem bài Chu Hy và Dịch học. Ảnh hưởng ấy lớn hơn mọi phép đoán.

Việc nên làm

1. Tự dựng bảng 64 quẻ theo phép gấp đôi, sáu bậc, rồi so với thứ tự Văn Vương. Mười lăm phút làm tay giúp hiểu Tiên Thiên học hơn mọi lời giảng.
2. Tính lại bảng nguyên, hội, vận, thế từ nhịp năm, tháng, ngày, giờ để thấy con số 129.600 sinh ra thế nào.
3. Khi học Mai Hoa, giữ hai việc tách biệt: phần số tiên thiên (có gốc từ học Thiệu Ung) và phần Thể Dụng, ngoại ứng (của người soạn đời sau).
4. Thử lập một quẻ Mai Hoa bằng công cụ dưới đây, rồi tự hỏi: mình đang "lấy vật xem vật" hay "lấy ta xem vật".

🌸Mai Hoa Dịch Số
Lập quẻ theo thời điểm hoặc theo số, thể – dụng, hỗ quái, biến quái.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Tống Sử, Đạo học truyện, truyện Thiệu Ung (đại ý).
• Thiệu Ung, Hoàng Cực Kinh Thế: bảng nguyên hội vận thế; Quan Vật nội thiên, ngoại thiên.
• Thiệu Ung, Y Xuyên Kích Nhưỡng Tập, bài Đông chí ngâm.
• Thiệu Bá Ôn, Thiệu Thị Văn Kiến Lục, chuyện tiếng quyên ở cầu Thiên Tân (đại ý).
• Nhị Trình Di Thư, lời Trình Hạo về phép gấp đôi (đại ý).
• Chu Hy, Chu Dịch Bản Nghĩa, các đồ Phục Hy tiên thiên in đầu sách.