Nhà vệ sinh dưới gầm cầu thang: vì sao nhà ống hay làm và thầy hay can

Nhà ống hay đặt nhà vệ sinh dưới gầm cầu thang vì đó là khoảng thừa duy nhất ở tầng trệt. Thầy can vì hai lý do khác nhau: theo Huyền Không đời sau, cầu thang là lối dẫn khí lên các tầng; còn về kỹ thuật, gầm thang trần thấp, khó thoát khí, dễ thấm. Lý do thứ hai đo được, và nó quyết định làm được hay không.

Vì sao nhà ống hay chọn gầm thang

Nhà phố 4 – 5 m ngang, sâu 15 – 20 m, cầu thang thường đặt giữa nhà hoặc lệch về sau. Tầng trệt cần chỗ để xe, phòng khách, bếp; nhà vệ sinh tầng trệt là thứ cần nhưng không ai muốn mất một dải 1,2 × 2 m cho nó. Gầm cầu thang thì đằng nào cũng để trống hoặc làm kho. Đưa nhà vệ sinh vào đó là lời giải tiết kiệm diện tích nhất, và nhiều kiến trúc sư vẽ thế ngay từ đầu.

Chỗ khó là ba lời can thường được nói gộp làm một, trong khi chúng có gốc khác nhau:

Lời can của thầy: cầu thang như một "cửa" thứ hai

Huyền Không xét khí theo nơi khí vào và đi trong nhà: cửa chính, lối đi, rồi với nhà nhiều tầng thì cầu thang. Các thầy hiện nay coi cầu thang như chỗ "nạp khí" cho các tầng trên — khí vào cửa chính ở tầng trệt rồi theo thang mà lên. Đặt nhà vệ sinh ngay dưới, sát chân thang, theo lối nghĩ ấy là đặt chỗ uế ngay trên đường dẫn khí.

Cần nói rõ giới hạn: Thẩm Thị Huyền Không Học, sách nền của phái ở thời cận đại, bàn sơn tinh, hướng tinh, cửa, đường nước; nhà của thời ấy phần lớn chưa phải nhà ống nhiều tầng như phố Việt. Lời coi cầu thang như khí khẩu là cách áp của thầy đời sau, chúng tôi không trích được câu gốc trong sách. Bát Trạch thì không xét cầu thang; với phái này, câu hỏi chỉ là nhà vệ sinh rơi vào cung nào của ngôi nhà — xem nhà vệ sinh đặt ở cung nào. Cầu thang nằm giữa nhà còn đụng thêm chuyện trung cung, bàn ở bài nhà vệ sinh giữa nhà.

Vấn đề thật thứ nhất: gầm thang thấp hơn bạn nghĩ

Lấy một cầu thang một vế thẳng, tầng cao 3,6 m, 20 bậc cao 18 cm, mặt bậc sâu 26 cm, bản thang bê tông cộng lớp hoàn thiện quy ra khoảng 20 cm theo phương đứng. Chiều cao trống dưới gầm, đo từ sàn lên mặt dưới bản thang:

Đây là số minh họa theo giả thiết trên; thang thật khác bậc, khác bản thì đo lại. Đọc bảng:

• Chỗ đứng thẳng được (cần khoảng 2 – 2,1 m) bắt đầu từ bậc 12 – 13, tức hơn 3 m tính từ chân thang. Trên vế dài 5,2 m chỉ còn chừng 1,8 m đứng được.
• Chỗ ngồi bồn cầu cần ít hơn — chừng 1,5 – 1,6 m tính từ sàn — nên đặt được từ bậc 10.
• Cầu thang chữ U (hai vế, chiếu nghỉ ở 1,8 m) thì dưới vế thứ nhất cao nhất cũng chỉ khoảng 1,6 m: không ai đứng được. Dưới vế thứ hai (từ chiếu nghỉ đi lên) gầm cao dần từ khoảng 1,6 m lên 3,4 m — chỗ này mới làm được, nhưng ở nhà ngang 4 m mỗi vế chỉ rộng chừng 1 m, nhà vệ sinh sẽ rất hẹp.

Lối bố trí hợp lý cho thang một vế: bồn cầu đặt ở phía thấp (chỗ cao 1,6 – 2 m, người ngồi), cửa và chậu rửa ở phía cao (trên 2,1 m, người đứng). Làm ngược lại là ngày nào cũng cúi đầu.

Vấn đề thật thứ hai: không có đường thoát khí

Gầm thang thường nằm giữa nhà, không chạm tường ngoài, không có cửa sổ. Không khí ẩm và mùi chỉ có hai đường: ra hành lang qua khe cửa, hoặc lên trần — mà trần ở đây chính là mặt dưới bản thang.

• Quạt hút phải có ống đi ra ngoài trời: luồn trong trần hành lang ra giếng trời hoặc mặt sau nhà. Quạt xả vào khoảng trống trong trần là đẩy hơi ẩm vào bản thang. Cỡ quạt và cách đi ống ở bài nhà vệ sinh không có cửa sổ.
• Khe chân cửa 1,5 – 2 cm cho gió bù, như mọi nhà vệ sinh có quạt hút.
• Gầm thang chật, quạt khó đặt trên trần dốc: dùng quạt gắn tường ở phần cao nhất, ống mềm ngắn nhất có thể.

Vấn đề thật thứ ba: thấm lên bản thang

Bản thang là bê tông mỏng, phía trên là bậc ốp đá hoặc gỗ. Hơi nước tắm đọng ở mặt dưới bản thang qua nhiều năm làm bong sơn, mốc, rỉ thép. Hai cách:

1. Không tắm vòi sen dưới gầm thang — chỉ bồn cầu và chậu rửa tay. Nhà vệ sinh gầm thang là nhà vệ sinh khách, không phải phòng tắm. Đây là lời khuyên quan trọng nhất của cả bài.
2. Nếu buộc phải có vòi sen: làm trần chống ẩm treo cách bản thang, chống thấm sàn và chân tường cao ít nhất 30 cm, quạt hút chạy đủ lâu sau mỗi lần tắm.

Khi nào chấp nhận được

Gom cả quan niệm lẫn kỹ thuật, nhà vệ sinh dưới gầm thang là lời giải chấp nhận được khi đủ năm điều:

1. Thang một vế, đủ dài để có khoảng đứng thẳng trên 2,1 m cho cửa.
2. Chỉ làm nhà vệ sinh khách: bồn cầu, chậu rửa tay, không tắm.
3. Có ống quạt hút ra ngoài trời.
4. Cửa vệ sinh không mở thẳng vào chân thang hay vào cửa chính; mở vào trong hoặc cửa trượt.
5. Không trùng phía dưới bàn thờ ở tầng trên — trường hợp này các thầy can mạnh nhất, bàn riêng ở bài bàn thờ dưới hoặc trên nhà vệ sinh.

Thiếu điều 1 hoặc 3 thì nên dùng gầm thang làm kho, tủ giày, chỗ để đồ — những gợi ý ở bài gầm cầu thang làm gì.

Người theo Huyền Không nên làm thêm gì

Người coi trọng lời can của Huyền Không thì không cần bỏ hẳn, mà nên lập tinh bàn cho nhà và xem ô chứa cầu thang có sao gì. Các thầy thường nói ô có sao suy, sao xấu thì chỗ uế "áp" vào ít ngại hơn ô có sao vượng. Ô đó có sao vượng thì nên dời nhà vệ sinh. Việc này cần tinh bàn đúng của căn nhà — công cụ tinh bàn Huyền Không của site lập được khi có số đo hướng.

Sách cổ nói gì

Thời thượng cổ người ở hang, ở đồng; đời sau thánh nhân đổi sang nhà cửa, trên có nóc, dưới có mái, để chống gió mưa. — Chu Dịch, Hệ Từ hạ

Nhà là then chốt của âm dương, là khuôn phép của luân thường. — Hoàng Đế Trạch Kinh

Thẩm Thị Huyền Không Học, đại ý: khí vào nhà theo cửa và lối đi; xét sao của nơi khí vào để biết lành dữ.

Bình: Hệ Từ nói lý do đầu tiên người ta làm nhà là để che gió mưa — tức là chức năng kỹ thuật đi trước. Hoàng Đế Trạch Kinh nói ngôi nhà còn là khuôn phép của nếp sống. Nhà vệ sinh dưới gầm thang cần qua cả hai cửa ấy: về kỹ thuật, có thoát khí, không thấm, không đụng đầu; về nếp nhà, không đặt chỗ uế dưới bàn thờ, không mở ra chỗ khách đứng. Lời can của Huyền Không đời sau thuộc tầng thứ ba, tùy người tin theo.

Đọc cho đúng mức

• Lời "cầu thang là đường khí" là của thầy Huyền Không đời sau, không có nguyên văn trong sách cổ chính; Bát Trạch không xét cầu thang.
• Không có bằng chứng nào cho thấy nhà vệ sinh gầm thang làm người nhà ốm hay việc trục trặc. Ẩm mốc kéo dài thì có ảnh hưởng thật tới đường hô hấp — đó là lý do kỹ thuật phải làm đúng.
• Số đo trong bảng là minh họa; thang của từng nhà phải đo thật.

Việc nên làm

1. Đo chiều cao trống dưới gầm thang tại vài điểm, xác định chỗ trên 2,1 m và chỗ trên 1,6 m.
2. Đặt bồn cầu ở phía thấp, cửa và chậu rửa ở phía cao.
3. Chỉ làm nhà vệ sinh khách, không vòi sen.
4. Đi ống quạt hút ra ngoài trời, để khe chân cửa.
5. Kiểm tầng trên: không để bàn thờ nằm ngay phía trên.

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch — Hệ Từ hạ truyện, đoạn nói về nhà cửa.
• Hoàng Đế Trạch Kinh — câu mở đầu.
• Thẩm Trúc Nhưng, Thẩm Thị Huyền Không Học — khí theo cửa và lối đi (đại ý).
• Bát Trạch Minh Kính — cách xét chỗ uế theo cung (đại ý).
• Số đo gầm thang là minh họa theo giả thiết ghi trong bài; đo thực tế trước khi thiết kế.
• Bài liên quan: bếp dưới gầm cầu thang.