Cửa chính mở vào trong hay mở ra ngoài: sách cổ, thói quen Việt và yêu cầu thoát nạn

Cổ thư phong thủy không bàn cửa chính nên mở vào hay mở ra; câu "cửa mở vào để đón, mở ra là đẩy đi" là quan niệm dân gian về sau. Nhà ở Việt Nam phần lớn mở vào vì cửa sát vỉa hè và vì thói quen; cửa trên lối thoát nạn của nơi đông người thì thường phải mở ra theo chiều thoát. Chọn theo mặt bằng, mưa gió và an toàn trước.

Sách cổ nói gì về cửa — và không nói gì

Dương Trạch Tam Yếu, đại ý, coi cửa là một trong ba thứ cốt yếu của nhà vì đó là chỗ khí vào. Sách xét cửa nằm ở phương nào so với tâm nhà, cửa to nhỏ cân với nhà hay không. Hoàng Đế Trạch Kinh, đại ý, ví cửa ngõ như mũ áo của ngôi nhà — thứ người ngoài nhìn thấy đầu tiên. Lỗ Ban Kinh, sách nghề mộc, dành nhiều trang cho số đo cửa trên thước.

Không sách nào trong ba sách ấy có câu "cửa phải mở vào". Lý do đơn giản: nhà xưa ở Việt Nam và Trung Hoa gần như chỉ có một kiểu cửa — cánh gỗ quay trên cối cửa (chốt gỗ cắm vào lỗ ở ngưỡng và ở thanh trên), và cánh mở vào trong. Bài ngưỡng cửa kể thêm về bộ khung cửa gỗ ấy. Khi cả xã hội chỉ có một cách, sách không cần bàn chọn cách nào.

"Mở vào để đón": quan niệm này từ đâu

Lối nói phổ biến hiện nay: cánh cửa mở vào giống bàn tay đưa vào trong, "mời" khí và tài vào nhà; mở ra giống đẩy ra ngoài. Cách ví này dễ nhớ nên lan rộng, nhưng không tìm được sách cổ làm gốc — nó là cách diễn giải của người sau cho một thói quen đã có.

Thói quen mở vào có lý do thực tế hơn nhiều:

• Phòng thủ. Cửa mở vào thì then cài phía trong, người bên trong chặn cửa bằng vai được; bản lề cũng nằm phía trong, người ngoài không tháo được.
• Lối đi ngoài cửa. Nhà phố sát vỉa hè, cửa mở ra là cánh cửa chắn ngang lối người đi bộ.
• Cối cửa gỗ. Kết cấu cánh quay trên chốt đứng hợp với kiểu mở vào có ngưỡng chặn phía ngoài.

Vậy câu "mở vào để đón" là một lớp nghĩa phủ lên một thói quen có lý do kỹ thuật. Đọc như vậy thì không phải lo khi nhà mình có cửa mở ra.

Thoát nạn: chiều mở cửa ở nơi đông người

Ở chỗ có nhiều người phải thoát ra cùng lúc — rạp, trường học, nhà hàng, hành lang chung cư — người chen về phía cửa. Cửa mở vào bị chính dòng người ép đóng lại. Vì vậy quy chuẩn an toàn cháy cho nhà và công trình đặt yêu cầu về chiều mở cửa trên lối thoát nạn, thường là mở theo chiều thoát ra ngoài; nhà ở riêng lẻ, căn hộ và phòng ít người có những quy định riêng. Con số và ngoại lệ thay đổi theo từng bản quy chuẩn — khi xây cửa hàng, quán ăn ở tầng trệt nhà phố, hỏi kiến trúc sư hoặc cơ quan phòng cháy về đúng loại công trình của mình.

Với nhà ở gia đình, chuyện thoát nạn xoay quanh hai điều khác hơn là chiều mở:

1. Cửa mở được nhanh từ bên trong, không cần chìa — khóa có núm vặn trong, chìa để sẵn ở chỗ cố định.
2. Không có hai lớp cửa khóa liền nhau (cửa gỗ trong, cửa sắt kéo ngoài) mà lớp ngoài chỉ mở được bằng chìa.

Nhà phố có cửa cuốn bên ngoài cửa chính: cửa cuốn điện cần có tay quay hoặc bộ lưu điện để mở khi mất điện.

Cửa nhà phố sát vỉa hè

Nhà phố Việt có cửa chính sát ranh lộ giới, mở ra là cánh cửa nằm trên vỉa hè. Nhiều quy định quy hoạch và quản lý đô thị không cho cánh cửa tầng trệt mở lấn ra không gian công cộng — chi tiết tùy địa phương. Đó là lý do nhà phố hay dùng ba kiểu:

Cửa bốn cánh rộng 2,4 m mở vào là bốn cung quay, mỗi cung bán kính khoảng 0,6 m — phòng khách nhà ống mất hơn 1 m² sàn chỉ để cửa xoay. Bài cửa chính hai cánh hay bốn cánh bàn chuyện chọn số cánh theo bề ngang.

Khi mở ra lại hợp lý hơn

Có mấy trường hợp mở ra là lựa chọn tốt:

• Nhà có sân trước, hiên sâu — cánh mở ra không chạm lối công cộng.
• Nơi mưa tạt mạnh. Cửa mở ra, khi đóng thì gió ép cánh vào khung, gioăng kín hơn; cửa mở vào thì gió ép cánh ra khỏi khung. Đây là lý do nhiều vùng bão ở nước khác chuộng cửa mở ra.
• Phòng khách quá nhỏ, không chừa nổi cung quay bên trong.
• Cửa hàng, quán ăn ở tầng trệt — theo yêu cầu thoát nạn của loại công trình đó.

Cửa sau, cửa ra sân phơi, cửa ra ban công thì chiều nào thuận lối đi và thoát nước là chiều đó; không thầy nào đem quan niệm "đón – đẩy" áp cho các cửa này.

Mở về bên nào: trái hay phải

Một số thầy hiện đại còn bàn bản lề đặt bên Thanh Long hay Bạch Hổ. Không có sách cổ làm gốc cho lời bàn này. Tiêu chí thực tế rõ hơn: cánh mở nên áp về phía tường gần, để người bước vào nhìn thấy phần rộng của phòng chứ không đâm mặt vào cánh cửa; công tắc đèn đặt ở phía tay nắm, không phải phía bản lề. Bài vách ngăn trước cửa chính bàn khoảng đệm sau cửa.

Đọc cho đúng mức

Sách phong thủy xét cửa ở phương nào, to nhỏ ra sao, số đo trên thước Lỗ Ban; chiều mở là chuyện thói quen, kỹ thuật và quy chuẩn. Nếu một thầy bảo phải đổi cửa đang mở ra thành mở vào "cho khỏi đẩy tài lộc", bạn có quyền hỏi sách nào nói vậy. Ngược lại, nếu thích mở vào vì thói quen và mặt bằng cho phép, cũng không có lý do gì để đổi.

Điều không nên thỏa hiệp là: cửa mở được nhanh từ bên trong, và ở chỗ đông người thì theo đúng yêu cầu thoát nạn.

Việc nên làm

• Xác định cửa nằm ở phương nào và tra số đo lọt lòng theo bảng ở bài kích thước cửa chính — đó là phần sách thật sự bàn.
• Nhà phố sát vỉa hè: dùng cánh mở vào hoặc cửa xếp, chừa trọn cung quay, không kê đồ trong đó.
• Cửa mở vào ở nơi mưa tạt: thêm mái hiên hoặc ô văng, gioăng cao su và ngưỡng thấp chắn nước.
• Kiểm khóa: mở được từ trong không cần tìm chìa; cửa cuốn điện có cách mở khi mất điện.
• Tầng trệt kinh doanh: hỏi đúng yêu cầu thoát nạn của loại hình đó trước khi làm cửa.

📏Thước Lỗ Ban
Tra kích thước cửa, bàn thờ, mộ trên ba loại thước 52,2 – 42,9 – 38,8 cm.Mở

Nguồn tham khảo

• Dương Trạch Tam Yếu — gắn tên Triệu Cửu Phong, đời Thanh; cửa là chỗ nạp khí (đại ý).
• Lỗ Ban Kinh (Lỗ Ban Kinh Tượng Gia Kính) — sách nghề mộc, bản lưu hành đời Minh; phần làm cửa (đại ý).
• Hoàng Đế Trạch Kinh — ví cửa ngõ như mũ áo của nhà (đại ý).
• Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn cháy cho nhà và công trình — phần lối thoát nạn; số liệu cụ thể tra bản hiện hành.