Kinh biệt và mười hai bì bộ: hai tầng ít ai nói tới của hệ kinh lạc

Kinh biệt là mười hai nhánh tách khỏi chính kinh ở vùng khuỷu gối, đi sâu vào lồng ngực, ổ bụng qua tạng phủ rồi ra ở cổ, đầu; kinh biệt âm nhập vào kinh dương cùng cặp thành sáu "hợp". Bì bộ là mười hai vùng da ứng với mười hai kinh, lớp ngoài cùng của hệ kinh lạc.

Vì sao cần biết hai tầng này

Hầu hết những gì người ta nghe về kinh lạc đều thuộc mười hai chính kinh: đường đi, huyệt, giờ vượng. Nhưng chính kinh chỉ là một lớp. Bảng tám thành phần ở bài kinh lạc là gì còn kinh biệt, lạc mạch, kinh cân, bì bộ. Hai tầng ít được nói tới nhất là kinh biệt ở trong cùng và bì bộ ở ngoài cùng, và chính hai tầng ấy giải đáp hai câu hỏi mà chính kinh không trả lời được:

1. Vì sao kinh âm, vốn không lên đầu, lại được sách bàn tới bệnh ở đầu mặt? Lời giải nằm ở kinh biệt.
2. Bệnh từ ngoài vào trong theo đường nào? Lời giải nằm ở bì bộ.

Kinh biệt: những con sông ngầm

Chữ "biệt" là tách ra. Kinh biệt tách khỏi chính kinh, chạy một đoạn riêng rồi nhập lại. Điều thú vị là trong thân thiên Kinh Biệt, mỗi nhánh không gọi là "biệt" mà gọi là "chính": "Túc Thái Dương chi chính", "Thủ Thái Âm chi chính". Người soạn sách coi đây là đường đi sâu, "chính đạo" bên trong, chứ không phải nhánh phụ. Tên "kinh biệt" là tên đời sau đặt theo tiêu đề thiên.

Mỗi kinh biệt đi theo bốn bước, các nhà chú giải tóm bằng bốn chữ ly, nhập, xuất, hợp:

• Ly (tách): rời chính kinh, thường ở quanh khuỷu tay hoặc đầu gối, có khi cao hơn.
• Nhập (vào): đi vào lồng ngực hoặc ổ bụng, qua tạng phủ của mình và tạng phủ cặp biểu lý.
• Xuất (ra): ra lại ở vùng cổ, gáy, mặt.
• Hợp (nhập lại): kinh biệt dương nhập về chính kinh dương của nó; kinh biệt âm nhập vào chính kinh dương cùng cặp.

Bước cuối là then chốt. Kinh âm vốn dừng ở ngực bụng, nhưng nhờ kinh biệt hợp vào kinh dương, nó có đường lên đầu mặt. Đó là lý do lý luận cổ cho phép bàn tới huyệt kinh âm khi nói về bệnh vùng họng, lưỡi, mắt.

Sáu "hợp" theo thiên Kinh Biệt

Ba điều rút ra khi đọc bảng:

• Kinh biệt là sợi dây thứ tư nối cặp biểu lý, bên cạnh chính kinh, chỗ nối đầu ngón và lạc mạch (xem sáu cặp kinh biểu lý). Cả sáu hợp đều là sáu cặp biểu lý.
• Nhiều kinh biệt đi qua Tâm. Kinh biệt của ba kinh dương ở chân và của Thủ Thái Dương, Thủ Thiếu Âm đều được tả là qua, toả hoặc thông lên Tâm. Các nhà chú giải dùng chi tiết này để nói Tâm là nơi các đường sâu quy về, hợp với vai trò "vua" của Tâm trong y lý.
• Có một ngoại lệ về hướng. Kinh biệt Thủ Thiếu Dương được tả tách ra ở đỉnh đầu rồi đi xuống, ngược với khuôn chung. Chỗ này các bản chú giải còn bàn; bài ghi lại như sách tả, không tự sửa.

Kinh biệt không có huyệt riêng. Chúng là đường lý luận để giải thích quan hệ, không phải đường để châm.

Bì bộ: mười hai vùng da

Tố Vấn có hẳn một thiên tên Bì Bộ Luận. Ý chính rất gọn: muốn biết bì bộ thì lấy kinh mạch làm mốc; da trên vùng đường kinh nào đi qua thì thuộc bì bộ của kinh ấy. Mười hai kinh, mười hai vùng da.

Vì tay và chân cùng tên được gộp, Bì Bộ Luận đặt sáu tên cho sáu nhóm bì bộ:

Các tên này khó hiểu ngay cả với người đọc chữ Hán, và các nhà chú giải đời sau giải khác nhau. Một đầu mối được nhiều người theo: các chữ "quan" (then cửa), "xu" (trục cửa) trong tên gợi tới thuyết khai, hạp, xu của Nội Kinh, coi Thái Dương như cánh cửa mở, Dương Minh như cánh cửa đóng, Thiếu Dương như trục xoay (Tố Vấn, thiên Âm Dương Ly Hợp Luận). Bì bộ, theo cách hiểu này, là "cánh cửa" ngoài cùng của mỗi nhóm kinh. Đây là một lối giải, không phải định nghĩa.

Bì Bộ Luận còn dặn nhìn màu lạc mạch nổi trên vùng da ấy: nhiều xanh thì đau, nhiều đen thì tý (tắc, tê đau), vàng đỏ thì nhiệt, nhiều trắng thì hàn. Đây là một phần của vọng chẩn cổ, đi cùng phần màu lạc mạch kể ở bài mười lăm lạc mạch.

Bệnh từ ngoài vào: con đường mà Bì Bộ Luận vẽ

Câu quan trọng nhất của thiên Bì Bộ Luận tả đường đi của bệnh từ ngoài vào trong (nguyên văn ở mục "Sách cổ nói gì"): trăm bệnh khi mới sinh ra tất bắt đầu ở da lông; tà khí phạm vào thì lỗ chân lông mở, vào ở trong lạc mạch; ở lại không đi thì truyền vào kinh; ở lại không đi thì truyền vào phủ, tích lại ở ruột dạ dày.

Đây chính là "con đường" nối mọi tầng của hệ kinh lạc, và cũng là nền của lối nghĩ "bệnh còn ở nông thì xử lý sớm" mà sau này phát triển thành khung biểu lý trong bát cương.

Sơ đồ bốn tầng

Đặt các thành phần theo chiều từ ngoài vào trong, ta có bức tranh trọn vẹn mà ít sách phổ thông vẽ ra:

Kỳ kinh bát mạch đứng ngoài trục này như những hồ chứa (xem kỳ kinh bát mạch), và kinh cân là tầng đi kèm chính kinh ở lớp gân cơ (xem mười hai kinh cân).

Đọc sơ đồ theo chiều đi vào là đường bệnh của Bì Bộ Luận. Đọc theo chiều đi ra là cách lý luận cổ giải thích vì sao một tác động ở da, ở huyệt có thể được nói là ảnh hưởng tới tạng phủ. Cả hai chiều đều là mô hình, không phải đường giải phẫu.

Sách cổ nói gì

Dịch: Mười hai kinh mạch là chỗ người nhờ đó mà sống, bệnh nhờ đó mà thành, người nhờ đó mà được trị, bệnh nhờ đó mà lui; là chỗ người học bắt đầu, người thợ giỏi dừng lại. Kẻ thô sơ cho là dễ, bậc giỏi thấy là khó. — Linh Khu, thiên Kinh Biệt

Dịch: Mười hai kinh lạc mạch là chỗ phân bộ của da. Cho nên trăm bệnh khi mới sinh tất bắt đầu ở da lông; tà khí trúng vào thì thớ da mở, mở thì vào ở trong lạc mạch; ở lại không đi thì truyền vào kinh; ở lại không đi thì truyền vào phủ, tích ở ruột dạ dày. — Tố Vấn, thiên Bì Bộ Luận

Bình: câu thứ nhất, đặt ở đầu thiên Kinh Biệt, là lời nhắc khiêm tốn: kinh mạch nhìn qua thì dễ, học sâu mới thấy khó; và hai tầng ít ai nói tới chính là phần "khó" ấy. Câu thứ hai là bản đồ bốn tầng viết bằng lời, có từ hơn hai nghìn năm trước.

Đọc cho đúng mức

• Kinh biệt và bì bộ là mô hình lý luận, không ứng với cấu trúc giải phẫu riêng. Bì bộ chỉ là cách chia da theo đường kinh.
• Tên sáu bì bộ chưa có lời giải thống nhất. Liên hệ với thuyết khai, hạp, xu là một lối đọc của các nhà chú giải.
• Đường đi kinh biệt trong bảng là tóm tắt đại ý; nguyên văn từng nhánh dài và có chỗ các bản khác nhau vài chữ.
• "Bệnh từ da vào" là mô hình bệnh của y học cổ, gần với các bệnh ngoại cảm (cảm lạnh, cảm nóng). Nó không áp cho mọi loại bệnh, và không thay cho chẩn đoán hiện đại.
• Các kỹ thuật tác động lên da như gõ kim hoa mai, cạo, giác dựa một phần trên lý luận bì bộ; chúng vẫn là thủ thuật có rủi ro và cần người có chuyên môn.

Việc nên làm

1. Khi học kinh lạc, vẽ lại sơ đồ bốn tầng một lần bằng tay: da, lạc, kinh, kinh biệt, tạng phủ. Người học thường hiểu cả hệ sau khi vẽ xong.
2. Đọc mỗi kinh biệt cùng với chính kinh và lạc của cặp biểu lý ấy; ba thứ đọc chung sẽ thấy một cặp được "đan" bằng mấy sợi.
3. Khi thấy da đổi màu bất thường, bầm tím không rõ lý do, nổi ban kèm sốt, hãy đi khám; đừng chỉ đọc màu da theo sách cổ.
4. Không để người không có giấy phép làm các thủ thuật xuyên da, kể cả gõ kim nông.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh – Linh Khu, thiên Kinh Biệt (thiên 11) — đoạn mở đầu (nguyên văn), sáu hợp (đại ý).
• Hoàng Đế Nội Kinh – Tố Vấn, thiên Bì Bộ Luận (thiên 56) — tên sáu bì bộ, màu lạc, đường bệnh từ da vào phủ (nguyên văn đoạn đường bệnh).
• Hoàng Đế Nội Kinh – Tố Vấn, thiên Âm Dương Ly Hợp Luận — khai, hạp, xu (đại ý).
• Giáo trình kinh lạc học của các trường y dược cổ truyền — phần kinh biệt, bì bộ.