Lã Công xem tướng gả con cho Lưu Bang: tướng thuật trong chính sử là ghi chép hay lời kể của kẻ thắng

Sử Ký chép Lưu Bang "mũi cao, mặt rồng, râu đẹp, đùi trái có bảy mươi hai nốt ruồi đen", và kể Lã Công "thích xem tướng", vừa thấy ông đã kính trọng, gả con gái (về sau là Lã hậu). Đọc cả chương Cao Tổ bản kỷ sẽ thấy đây là một mắt xích trong chuỗi điềm báo dồn dập trước ngày khởi nghĩa, phần lớn do người trong nhà Hán kể lại. Nó là ghi chép về lời đồn đương thời, không phải bằng chứng tướng thuật.

Đoạn sử, đọc nguyên một cảnh

Tư Mã Thiên kể khá sinh động. Lã Công, người đất Đơn Phụ, thân với huyện lệnh huyện Bái, tránh thù mà đến ở. Hào kiệt trong huyện kéo đến mừng. Tiêu Hà lo việc tiếp khách, ra lệnh ai mừng dưới một nghìn tiền thì ngồi dưới thềm. Lưu Bang, lúc ấy là đình trưởng, vốn khinh các viên lại, bèn viết danh thiếp "mừng một vạn tiền" mà không mang đồng nào.

Danh thiếp đưa vào, Lã Công giật mình đứng dậy ra cửa đón. Sử viết: "Lã Công thích xem tướng người, thấy tướng mạo Cao Tổ, vì thế kính trọng", mời vào ngồi. Tiêu Hà nhắc khéo: Lưu Quý xưa nay nói khoác nhiều, làm nên ít. Lưu Bang vẫn ngồi chỗ trên cùng, trêu chọc khách khứa.

Tiệc tàn, Lã Công đưa mắt giữ ông lại, nói: "Tôi từ nhỏ thích xem tướng người, xem nhiều rồi, không ai bằng tướng của anh, mong anh tự giữ mình. Tôi có đứa con gái, xin làm kẻ hầu hạ quét dọn cho anh." Bà vợ giận: ông vẫn muốn gả con cho người quý, huyện lệnh hỏi còn không cho, sao lại gả cho Lưu Quý? Lã Công đáp: "Việc này không phải đàn bà con trẻ biết được." Rốt cuộc vẫn gả. Người con gái ấy là Lã hậu.

Một chuỗi điềm báo, không phải một lần xem tướng

Đoạn Lã Công chỉ là một trong nhiều điềm Tư Mã Thiên xếp liền nhau ở đầu chương:

Bảy điềm trong vài trang, rồi mới đến chuyện khởi binh. Đó là cấu trúc của một truyện mở nước: trước khi kể việc làm, kể trời đã chọn người.

Ai là người kể?

Đặt câu hỏi "ai biết chuyện này để kể" là cách đọc sử cẩn thận nhất. Kết quả khá rõ:

• Ít nhất ba điềm (lão phụ xem tướng, mây khí trên chỗ trốn, việc Lã Công gả con) đi qua Lã hậu và họ Lã, những người hưởng lợi lớn nhất từ chuyện "trời đã định". Chuyện mây khí còn được chép thành lời Lã hậu nói thẳng với Lưu Bang để giải thích vì sao bà luôn tìm được ông.
• Mô tả tướng mạo (mũi, mặt, nốt ruồi) chỉ có thể do người thân cận ghi sau khi ông đã làm vua.
• Không điềm nào có nhân chứng độc lập, ngoài chính những người thuộc phe Lưu.

Tư Mã Thiên viết dưới triều Hán Vũ Đế, chắt của Lưu Bang. Nhưng cũng cần công bằng: ông không chỉ chép điều hay. Trong cùng đoạn, ông chép Lưu Bang "ham rượu và sắc", viết danh thiếp khống, trêu chọc khách, bị Tiêu Hà chê nói khoác. Một nhà chép sử chỉ lo tuyên truyền sẽ không để lại những chi tiết ấy. Cách hiểu hợp lý hơn: Tư Mã Thiên chép những chuyện đang lưu truyền về người mở nước, kể cả chuyện điềm lạ, và để người đọc tự thấy lớp nào là gì.

Vì sao sử triều mới hay tả tướng lạ

Mô-típ "người mở nước có tướng lạ" không riêng Lưu Bang. Sách cổ kể Thuấn mắt hai con ngươi, Văn Vương bốn vú, và nhiều vua mở nước đời sau đều có đoạn tả tướng khác thường trong chính sử. Lý do không khó hiểu:

1. Chính danh. Một người xuất thân đình trưởng, không dòng dõi quý tộc, lên làm hoàng đế cần một câu chuyện cho thấy trời đã chọn. Tướng lạ, điềm lạ là ngôn ngữ của câu chuyện ấy.
2. Biết kết cục rồi mới kể. Mọi điềm đều được kể khi kết cục đã rõ; không ai ghi lại những người cũng "mặt rồng" mà cả đời vẫn làm đình trưởng.
3. Thói quen văn hoá. Thời Hán, tin tướng mệnh rất phổ biến; Vương Sung đời Đông Hán, trong thiên Cốt Tướng của Luận Hành, còn dẫn chính chuyện Lã Công làm ví dụ cho thấy xem xương tướng có thể biết mệnh. Tức là đến đời sau, chuyện chép trong sử lại thành "bằng chứng" cho tướng thuật, một vòng tròn khép kín.

Hơn một thế kỷ trước Tư Mã Thiên, Tuân Tử đã chế giễu đúng lối nghĩ ấy bằng một bảng các thánh hiền có hình dạng kỳ dị mà vẫn là thánh hiền, và các kẻ bạo ngược có tướng đẹp (bài Tuân Tử Phi Tướng).

Đọc lại Lã Công: có thể không cần tướng

Bỏ lớp tướng thuật đi, cảnh tiệc vẫn có lý. Lã Công là người nơi khác đến, vừa lánh nạn về huyện Bái, cần chỗ dựa ở địa phương. Lưu Bang là đình trưởng, có tiếng giao du rộng, dám đùa cả với các viên lại, được đám trai tráng theo. Gả con cho một người như vậy là một nước đi xã hội hợp lý với một gia đình mới đến. Câu "việc này đàn bà con trẻ không biết được" nghe như lời một người đã tính kỹ.

Đây chỉ là một cách đọc, không có văn bản nào nói Lã Công tính như vậy. Nhưng nó cho thấy một điều quan trọng với người học tướng: một quyết định được kể là "do xem tướng" có thể có nhiều lý do khác, và người kể chọn lý do nào thì tuỳ câu chuyện họ muốn kể.

Sách cổ nói gì

Dịch: Cao Tổ là người mũi cao, mặt rồng, râu đẹp, đùi trái có bảy mươi hai nốt ruồi đen. — Sử Ký, Cao Tổ bản kỷ

Dịch: Lã Công thích xem tướng người, thấy tướng mạo Cao Tổ nên kính trọng, mời vào ngồi… "Tôi từ nhỏ thích xem tướng người, xem nhiều rồi, không ai bằng tướng của anh, mong anh tự giữ mình." — Sử Ký, Cao Tổ bản kỷ

Bình: câu thứ nhất là mô tả, câu thứ hai là lời một nhân vật. Tư Mã Thiên không tự mình nói "Lưu Bang có tướng đế vương"; ông chép lời Lã Công nói, chép lời ông lão nói. Đọc kỹ cách ông giữ khoảng cách ấy, ta học được cách đọc mọi giai thoại tướng thuật trong sử: ghi chép rằng có người nói vậy không đồng nghĩa với sự thật là vậy.

Đọc cho đúng mức

• Nguyên văn theo Sử Ký, Cao Tổ bản kỷ, bản Wikisource tiếng Hán; Hán Thư chép lại gần như nguyên.
• Phần "ai là người kể" và cách đọc Lã Công như một nước đi xã hội là phân tích của chúng tôi, không phải lời sử.
• Việc Vương Sung dẫn chuyện này trong Luận Hành, thiên Cốt Tướng, ghi đại ý.
• Bài không phủ nhận việc người xưa tin tướng thuật; chỉ tách ghi chép về niềm tin với bằng chứng về hiệu nghiệm.

Việc nên làm

• Khi đọc một giai thoại xem tướng trong sử, hỏi: ai chứng kiến, ai kể, kể lúc nào.
• Đọc liền cả đoạn đầu Cao Tổ bản kỷ để thấy chuỗi điềm, thay vì trích riêng câu "72 nốt ruồi".
• So với giai thoại Hứa Phụ xem tướng Chu Á Phu (bài Hứa Phụ) để thấy cùng một cách dựng chuyện.
• Đọc tiếp bài Cổ Kim Thức Giám, cuốn sách gom những giai thoại như thế này thành "án lệ".

Nguồn tham khảo

• Tư Mã Thiên — Sử Ký, quyển 8, Cao Tổ bản kỷ (nguyên văn, bản Wikisource tiếng Hán).
• Vương Sung — Luận Hành, thiên Cốt Tướng (đại ý).
• Tuân Tử — thiên Phi Tướng (đại ý).