Băng Giám: bảy thiên xem người gắn tên Tăng Quốc Phiên và cách dùng trong quản trị người

Băng Giám là một sách xem người mỏng, bảy thiên, lưu hành dưới tên Tăng Quốc Phiên, đại thần đời Thanh nổi tiếng giỏi dùng người. Sách gần như bỏ việc tra bộ vị, dồn vào thần, cốt, cử chỉ, giọng nói, khí sắc. Việc Tăng Quốc Phiên có phải tác giả hay không vẫn còn bàn; giá trị của sách nằm ở lối quan sát.

Cái tên "Băng Giám": tấm gương bằng băng

"Băng" là băng giá, "giám" là tấm gương. Tấm gương bằng băng thì trong, lạnh, soi không thiên vị — tên sách đã nói ý định: nhìn người cho tỉnh, không để lòng thích ghét chen vào.

Tên ấy cũng đặt sách vào một dòng rất cũ. Tướng thư và sách bình phẩm nhân vật Trung Hoa ưa đặt tên bằng chữ "gương": Thần Giám, Thức Giám, Thủy Kính. Từ đời Ngụy Tấn, người giỏi nhận xét người được khen là "tấm gương nước" của thiên hạ — bài Thủy Kính Tập và Nhân Luân Đại Thống Phú kể dòng chữ ấy. Băng Giám là cái tên cuối của dòng đó.

Bảy thiên: một bản đồ đọc người

Băng Giám có bảy thiên, mỗi thiên một mặt của con người. Thứ tự các thiên chính là thứ tự ưu tiên: thứ gì quan trọng thì đứng trước.

Nhìn cả bảng sẽ thấy một điều: trong bảy thiên, chỉ Dung Mạo và một phần Thần Cốt nói về hình cố định. Năm thiên còn lại — tính cứng mềm, cử chỉ, râu mày theo tuổi, giọng, sắc da — đều là thứ đổi theo người và theo thời. Đây là tướng thư của người xem người đang sống, không phải tướng thư tra bảng.

Các bài khác trên site đã dẫn kỹ thiên Thần Cốt, Thanh Âm, Khí Sắc. Bài này đi vào hai thiên ít được bàn hơn mà lại hợp nhất với việc dùng người: Tình Thái và Cương Nhu.

Tình Thái: thoạt gặp thì xem gì

Thiên Tình Thái có một câu rất thực dụng (nguyên văn ở mục "Sách cổ nói gì"): nhìn lâu thì xem tinh thần, thoạt gặp thì xem tình thái. Nghĩa là khi chỉ có ít phút với một người — một buổi gặp, một cuộc phỏng vấn — đừng cố đọc tinh thần sâu xa; hãy xem cái vẻ động của họ: họ phản ứng thế nào, cười ra sao, đáp lời thế nào khi bị hỏi bất ngờ.

Sách rồi kể bốn dạng tình thái thường gặp, đại ý:

• Nhược thái — vẻ mềm, nép, dựa dẫm;
• Cuồng thái — vẻ phóng, ngông, nói thẳng không giữ;
• Sơ lãn thái — vẻ lơ đễnh, buông, không câu nệ;
• Chu toàn thái — vẻ khéo đưa đẩy, chiều lòng người.

Điểm hay là Băng Giám không xếp bốn dạng này thành tốt xấu. Đại ý sách nói mỗi dạng có mặt dễ thương và mặt đáng ngại, miễn là phát từ tình thật, không gượng. Người nép có thể là người hiền; người ngông có thể là người thẳng; người lơ đễnh có thể là người thật; người khéo có thể là người biết việc. Cái đáng xem là có giả không, chứ không phải thuộc dạng nào.

Với người làm quản trị hôm nay, đó là một lời nhắc tỉnh táo: phong cách giao tiếp không phải phẩm chất. Một ứng viên rụt rè trong buổi phỏng vấn và một ứng viên nói hay đều chưa nói gì về việc họ làm việc ra sao.

Cương Nhu: tính người như ngũ hành

Thiên Cương Nhu đi sau Thần Cốt, đại ý: đã biết thần cốt thì phải biết cứng mềm. Cứng mềm thuộc về lẽ sinh khắc của ngũ hành, gọi là "giống từ trước khi sinh" — thiếu thì bù, thừa thì tiết.

Đọc theo ngôn ngữ hôm nay, đây là chuyện khí chất: có người nóng, có người chậm, có người dễ nổi giận mà mau quên, có người ít nói mà nhớ lâu. Băng Giám không bảo khí chất nào hơn khí chất nào; sách bảo cần biết người ấy thiên về đâu để bù — người cứng giao việc cần quyết, người mềm giao việc cần nhẫn; người quá cứng cần một người mềm bên cạnh.

Đây cũng là chỗ Băng Giám gần với sách Nhân Vật Chí của Lưu Thiệu đời Tam Quốc — sách bàn tài và tính người để dùng người, mở đầu đại ý bằng câu: gốc của nhân vật là tình tính. Bài xem tướng khi tuyển dụng đã đặt hai sách cạnh nhau.

Tác giả: Tăng Quốc Phiên hay người khác

Tăng Quốc Phiên (1811–1872) là đại thần cuối Thanh, lập Tương quân, nổi tiếng nhất ở hai việc: dẹp Thái Bình Thiên Quốc và chọn được người. Rất nhiều tướng soái, quan lớn đời sau xuất thân từ mạc phủ của ông. Nên việc một sách xem người mang tên ông là điều dễ hiểu.

Nhưng có mấy điểm khiến giới nghiên cứu dè dặt:

• Bộ toàn tập của Tăng Quốc Phiên được in sau khi ông mất không có Băng Giám.
• Bản in mang tên ông xuất hiện muộn; nhiều người cho rằng sách là một tướng thư đời Thanh có sẵn, sau được gắn tên ông vì danh tiếng dùng người.
• Văn phong Băng Giám gọn, giàu hình ảnh, khác với giọng nhật ký, thư nhà của ông.

Ngược lại, những gì Tăng Quốc Phiên thật sự viết về xem người lại có trong nhật ký, thư từ của ông, và nó rất ít dính tới mặt mũi. Một câu hay được dẫn, đại ý: xem người lấy có tiết tháo mà không có thói quan cách, nhiều mạch lạc mà ít nói lớn làm chính. Không một chữ nào về mũi hay mắt.

Câu khẩu quyết "tà chính xem mắt mũi, thật giả xem môi miệng… muốn tìm mạch lạc thì ở trong lời nói" mà nhiều trang chép như "câu kết của Băng Giám" thực ra là một khẩu quyết gán cho ông, hay in kèm, không nằm trong bảy thiên (bài tướng đi dẫn đủ câu này).

Giai thoại Lưu Minh Truyền: đọc như bài học, không như bằng chứng

Giai thoại nổi tiếng nhất về Tăng Quốc Phiên xem người được kể rất nhiều trong sách vở đời sau, đại ý: Lý Hồng Chương đưa ba người tới ra mắt. Tăng Quốc Phiên cố ý không tiếp ngay, đi ngang qua quan sát họ đứng chờ. Sau đó ông nhận xét: một người cúi đầu không dám ngẩng, là người cẩn trọng, giao việc nhỏ được; một người lúc có mặt ông thì kính cẩn, quay lưng đi thì ngó nghiêng khắp nơi, là người hai mặt, không nên dùng; người thứ ba đứng thẳng, ngẩng nhìn, có khí khái, ngày sau sẽ làm nên việc. Người thứ ba ấy, theo chuyện kể, là Lưu Minh Truyền, sau làm tuần phủ đầu tiên của Đài Loan.

Đọc chuyện này cần hai con mắt:

• Con mắt người làm nghề: Tăng Quốc Phiên không xem mặt, ông xem hành vi khi người ta nghĩ không ai nhìn. Cái chênh giữa lúc có người và lúc không có người là thứ đáng xem nhất. Đó chính là tình thái.
• Con mắt người đọc sử: chuyện không có trong văn bản do Tăng Quốc Phiên viết, được kể sau khi Lưu Minh Truyền đã thành danh, và chỉ giữ lần đoán trúng. Như mọi giai thoại tướng thuật, nó cho bài học về cách quan sát, không chứng minh tài đoán.

Dùng Băng Giám trong quản trị người: được gì, mất gì

Được: một danh sách điểm quan sát. Bảy thiên nhắc người quản lý nhìn rộng hơn bản CV: cách người ta giữ thần khi mệt, phản ứng khi bị hỏi khó, giọng có vững không, cư xử khi không có cấp trên. Phần lớn những điều này là hành vi, kiểm lại được qua thời gian.

Mất: nếu đọc phần hình thành phán xét. Những câu về dung mạo, râu mày, sắc da mà đem ra loại người là rơi vào phân biệt theo ngoại hình, tuổi tác, sức khoẻ — vừa sai, vừa trái luật lao động hiện đại.

Lời khuyên dùng: coi Băng Giám như sổ tay nhắc mình nhìn kỹ, rồi kiểm lại bằng việc làm. Tăng Quốc Phiên trong thư từ của chính ông cũng làm đúng như vậy: thử người qua việc, không qua mặt.

Sách cổ nói gì

Nhìn lâu thì xem tinh thần của người, thoạt gặp thì xem tình thái của người. — Băng Giám, thiên Tình Thái

Bình: câu này chia việc xem người theo thời gian có được. Ít thời gian thì đừng phán sâu; chỉ xem cái vẻ động, và biết rằng nó dễ giả. Có thời gian thì mới đọc được tinh thần — tức là cái bền của một người. Phỏng vấn hai mươi phút chỉ thấy tình thái; thử việc vài tháng mới thấy tinh thần.

Dung mạo là phần dư của cốt, thường bù chỗ cốt thiếu. Tình thái là phần dư của thần, thường bù chỗ thần thiếu. — Băng Giám, thiên Dung Mạo và thiên Tình Thái

Bình: ngay trong sách tướng, thứ "sinh ra đã có" (cốt, thần) vẫn được bù bằng thứ "sống mà có" (dáng dấp, cử chỉ). Băng Giám không phải sách định mệnh; nó là sách về cách một con người hiện ra trước người khác.

Đọc cho đúng mức

Quyền tác giả còn bàn. Gọi đúng là "sách lưu hành dưới tên Tăng Quốc Phiên". Những câu có thật của Tăng Quốc Phiên về dùng người nằm trong nhật ký, thư từ, và chúng nói về việc làm, không nói về mặt.

Ấn tượng nhanh có giới hạn. Nghiên cứu tâm lý về đánh giá qua lát cắt ngắn cho thấy người ta đọc khá đúng trạng thái (căng thẳng, tự tin, mệt) nhưng đọc kém phẩm chất lâu dài (trung thực, tận tâm). Băng Giám tự biết điều này khi tách "thoạt gặp" khỏi "nhìn lâu".

Định kiến văn hoá. Nhìn thẳng, nói to, đứng ngẩng là chuẩn "khí khái" của một quan trường đời Thanh. Ở văn hoá khác, ở người hướng nội, ở người lớn tuổi, những tín hiệu ấy đọc khác hẳn.

Không dùng để loại người. Dùng sách để nhìn kỹ hơn thì tốt; dùng để gạt người vì ngoại hình là đi ngược chính tinh thần của sách.

Việc nên làm

• Khi đọc Băng Giám, đọc theo thứ tự bảy thiên, mỗi thiên ghi một điều quan sát được bằng hành vi.
• Trong tuyển dụng, tách ghi chép thành hai cột: "thoạt gặp thấy gì" và "sau một thời gian làm việc thấy gì". Chỉ quyết định dựa trên cột thứ hai.
• Thử tự quan sát mình theo thiên Tình Thái: lúc có người và lúc không có người, mình khác nhau bao nhiêu.
• Đọc kèm Nhân Vật Chí của Lưu Thiệu và thiên Phi Tướng của Tuân Tử để có cả góc dùng người lẫn góc phản biện (Tuân Tử Phi Tướng).

Nguồn tham khảo

• Băng Giám, sách lưu hành dưới tên Tăng Quốc Phiên — thiên Tình Thái, thiên Dung Mạo (các câu "cửu chú…", "dung mạo giả…", "tình thái giả…" dẫn nguyên văn); thiên Cương Nhu và bốn dạng tình thái (đại ý).
• Tăng Quốc Phiên — nhật ký và thư từ, đoạn bàn cách xem người (đại ý).
• Lưu Thiệu — Nhân Vật Chí, chương đầu (đại ý).
• Giai thoại Lưu Minh Truyền: chuyện kể lưu truyền đời sau, không có trong văn bản của Tăng Quốc Phiên.