Mizuno Nanboku: thầy tướng Nhật thời Edo nói "tiết chế ăn uống đổi được tướng" — đọc như lời khuyên tu dưỡng

Mizuno Nanboku (Thuỷ Dã Nam Bắc, khoảng 1757 hoặc 1760 – 1834) là thầy tướng nổi tiếng nhất Nhật Bản cuối thời Edo, tác giả bộ Nam Bắc tướng pháp. Điều làm ông khác các thầy tướng khác: đến tuổi ngoài bốn mươi, ông thôi xem tướng để giảng một thuyết duy nhất, rằng ăn uống tiết độ thì sống lâu hơn và đường đời tốt lên. Thuyết ấy nên đọc như lời khuyên tu dưỡng, không như lời hứa đổi vận.

Từ thợ rèn ở Osaka đến thầy tướng số một

Theo các tài liệu khảo cứu Nhật Bản (tổng hợp trong mục từ của Wikipedia tiếng Nhật, dẫn sách Naniwa no sōsei năm 1988 và Quốc thư nhân danh từ điển):

• Ông sinh ở Awaza, Osaka, nhà làm nghề rèn; mồ côi cha mẹ từ nhỏ, được bà dì nuôi.
• Từ khoảng bảy tuổi đã uống rượu; lớn lên chìm trong rượu, cờ bạc, gây gổ; khoảng hai mươi tuổi vì cần tiền rượu mà gây chuyện đâm chém, bị giam chừng nửa năm.
• Một nhà sư phái Chân Ngôn tên Kaijō khuyên ông bỏ đường xấu và truyền cho ông phép xem tướng. Từ đó ông theo nghề, xuất bản sách tướng, trở thành thầy tướng có tiếng nhất đương thời.
• Ngoài bốn mươi, ông thôi xem tướng, chuyên giảng thuyết ăn uống tiết độ; ngoài năm mươi sống ở Kyoto. Học trò trực tiếp chịu ảnh hưởng lớn là Inoue Masakane.
• Ông mất năm Thiên Bảo thứ năm, tức cuối năm 1834.

Ngoài đời ông còn có một truyện kể rất phổ biến: trong tù ông nhận ra kẻ tội phạm có những nét mặt giống nhau; ra tù, một thầy tướng nói ông có tướng sắp gặp nạn lớn, khuyên đi tu; chùa bắt ông ăn đạm bạc một năm, ông làm theo và tướng đổi; rồi ông lần lượt làm ở tiệm cắt tóc, nhà tắm công cộng, lò hoả táng để quan sát đầu, thân thể và cốt người. Truyện này hay, nhưng chúng tôi chưa thấy nó trong các tài liệu khảo cứu đã đối chiếu; nên đọc như truyện truyền miệng về ông.

Hai bộ sách: một về tướng, một về ăn

Cái tên "Tu thân lục" (ghi chép về việc sửa mình) đã nói lên chuyển hướng: từ đọc người sang sửa mình. Một thầy tướng đỉnh cao, sau hàng chục năm xem mặt người, kết luận rằng điều quyết định không nằm ở mặt mà ở cách sống hằng ngày, cụ thể nhất là bữa ăn.

Thuyết "tiết thực khai vận": nói gì

Thuyết của ông được người Nhật gọi là "tiết thực khai vận" (ăn tiết độ để mở vận). Đại ý các điểm chính, theo các bản giới thiệu sách Tu thân lục:

1. Ăn ít đi, ăn có chừng. Người ăn quá độ, dù tướng tốt, cũng khó giữ được cái tốt; người ăn có chừng, dù tướng kém, đời cũng khá dần.
2. Ăn đúng giờ, đều đặn. Bữa ăn thất thường là dấu hiệu của đời sống thất thường.
3. Không phung phí đồ ăn. Ông coi việc quý trọng thức ăn là một phần của đức.
4. Rượu và đồ ngon có chừng mực. Người từng chìm trong rượu như ông nói điều này với tư cách người trong cuộc.

Lối lập luận của ông là lập luận quan sát: sau nhiều năm xem người, ông thấy người ăn uống tiết độ sống lâu hơn, gia cảnh ổn hơn. Đó là kinh nghiệm của một người quan sát giỏi, không phải thí nghiệm có đối chứng; nhưng hướng của nó trùng với điều y học hiện đại khuyên: ăn vừa đủ, đều đặn, ít rượu.

Đặt Nanboku cạnh truyền thống tướng thư Trung Hoa

Ý "tu dưỡng thì tướng đổi" không phải Nanboku nghĩ ra đầu tiên. Tướng thư Trung Hoa đã có những câu tương tự:

• Tuân Tử, gần hai nghìn năm trước, nói xem hình không bằng xét tâm, xét tâm không bằng chọn cách hành xử (bài Tuân Tử Phi Tướng).
• Bài ca mở đầu sách Thái Thanh Thần Giám kết bằng ý: người biết dời ác về thiện thì tự nhiên tiêu được điều dữ (bài Thái Thanh Thần Giám).
• Các sách xét người như Băng Giám đặt nặng tâm tính, thói quen hơn hình dạng (bài Băng Giám).

Điều mới ở Nanboku là ông đưa ý ấy về một việc cụ thể, làm được mỗi ngày: bữa ăn. Thay vì nói chung chung "tu tâm", ông nói "bớt một bát cơm". Đó là lý do thuyết của ông còn sống ở Nhật đến nay, có sách mới về ông xuất bản cả trong những năm 2018, 2024.

Đọc cho tỉnh: lời khuyên, không phải lời hứa

Có hai cách đọc Nanboku, và chỉ một cách đáng giữ:

Và một lưu ý về sức khoẻ: "tiết chế" của Nanboku là ăn vừa đủ, đều đặn, không phải nhịn đói. Người có bệnh mạn tính, phụ nữ mang thai, trẻ đang lớn, người lao động nặng cần ăn đủ chất; muốn đổi chế độ ăn nên hỏi thầy thuốc.

Sách cổ nói gì

Dịch: Xem hình không bằng xét tâm, xét tâm không bằng chọn cách hành xử. — Tuân Tử, thiên Phi Tướng

Dịch: Người biết dời ác về thiện thì tự nhiên tiêu được điều dữ; người biết yên phận, thuận mệnh trời thì tự nhiên vượt qua được lúc cùng lúc thông. — Thái Thanh Thần Giám, quyển 1, bài ca mở đầu

Bình: hai câu, một của nhà Nho phản bác tướng thuật, một của chính sách tướng, gặp nhau ở cùng một điểm: cái quyết định nằm ở việc làm, không ở khuôn mặt. Nanboku, một thầy tướng nhà nghề ở bên kia biển, đi đến đúng kết luận ấy sau cả đời xem người, và chọn cho nó một hình thức giản dị nhất: bữa ăn hằng ngày.

Đọc cho đúng mức

• Tiểu sử theo mục từ Wikipedia tiếng Nhật, dẫn các khảo cứu Nhật Bản; năm sinh có hai thuyết (1757 hoặc 1760).
• Truyện tiệm cắt tóc, nhà tắm, lò hoả táng là truyện truyền miệng, chưa thấy trong tài liệu khảo cứu chúng tôi đối chiếu.
• Nội dung thuyết ăn uống ghi đại ý theo các bản giới thiệu sách Tu thân lục; chúng tôi chưa đọc trọn nguyên bản tiếng Nhật cổ.
• Bài không hứa việc ăn ít làm thay đổi vận mệnh hay tài chính; chỉ giới thiệu một lời khuyên tu dưỡng có lịch sử.

Việc nên làm

• Nếu muốn thử lời khuyên của Nanboku, bắt đầu bằng việc nhỏ: ăn đúng giờ, bớt ăn khuya, bớt rượu.
• Ghi lại một tháng thay đổi thói quen ăn uống, xem giấc ngủ, sức làm việc của mình đổi ra sao; đó là cách kiểm chứng thật.
• Đọc Nanboku cạnh Tuân Tử Phi Tướng để thấy cùng một ý ở hai đầu: một người phản bác tướng thuật, một người làm tướng thuật.
• Ai có bệnh hay nhu cầu ăn uống đặc biệt thì hỏi thầy thuốc trước khi giảm ăn.

Nguồn tham khảo

• Mizuno Nanboku — Nam Bắc tướng pháp (1788); Nam Bắc tướng pháp cực ý bạt tuỵ (1812); Tướng pháp tu thân lục (1813) (đại ý, qua các bản giới thiệu).
• Makino Masayasu, Tanaka Ichirō — Naniwa no sōsei: Mizuno Nanboku to sono shisō, Osaka Shunjūsha, 1988; Kokusho jinmei jiten, quyển 4, Iwanami Shoten, 1998 (qua mục từ "水野南北" trên Wikipedia tiếng Nhật).
• Tuân Tử — thiên Phi Tướng (nguyên văn).
• Thái Thanh Thần Giám, quyển 1, bài ca mở đầu (nguyên văn, bản Tứ Khố trên Wikisource tiếng Hán).