Cổ Kim Thức Giám của Viên Trung Triệt: sách gom tướng của người xưa làm ví dụ, và lối "biết kết cục rồi mới tả tướng"

Cổ Kim Thức Giám (bốn quyển) là sách Viên Trung Triệt, con thầy tướng Viên Liễu Trang đời Minh, gom các chuyện xem tướng "có nghiệm" của người xưa, từ thời Tam Hoàng đến đời Minh, theo lệnh vua Minh Tuyên Tông; dâng lên năm 1451. Tứ Khố chỉ xếp sách vào phần tồn mục và chê thẳng. Đọc nó như một kho án lệ, ta thấy rõ một lối chung: mọi chuyện đều được kể khi kết cục đã biết.

Người soạn và hoàn cảnh soạn

Viên Trung Triệt là con Viên Củng (hiệu Liễu Trang), thầy tướng nổi tiếng nhờ giai thoại xem tướng Yên vương Chu Đệ trước khi ông lên ngôi (bài Liễu Trang tướng pháp). Trung Triệt nối nghề cha, làm quan đến Thượng Bảo thiếu khanh; Minh Sử chép ông kèm trong truyện cha ở phần Phương Kỹ.

Theo đề yếu Tứ Khố, Cổ Kim Thức Giám ra đời theo lệnh vua Minh Tuyên Tông: gom các chuyện xem tướng người có nghiệm từ xưa thành một sách; đến năm Cảnh Thái thứ hai (1451) mới dâng lên. Sách chép từ thời Tam Hoàng đến đời Minh, cuối có một bài "Tượng nhân phú" của chính tác giả. Bản Tứ Khố biết đến là bản của nhà tàng thư Thiên Nhất Các (họ Phạm ở Ninh Ba).

Tên sách đã nói ý định: "cổ kim" là xưa nay, "thức giám" là tấm gương để nhận biết. Đây không phải sách dạy phép tướng, mà là sách án lệ: đưa ra các ca "đã nghiệm" để chứng minh tướng thuật đúng.

Tứ Khố chê điều gì

Đề yếu của Tứ Khố ngắn nhưng nặng tay, có bốn ý:

1. Gom điển cố chỉ được phần thô. Tướng thuật tinh vi ở chỗ "tâm truyền thần hội", nhặt chuyện trong sách thì chỉ được phần thô.
2. Xếp đặt lẫn lộn. Đưa Quý Hữu, Lão Đam lên thời Tam Đại, xếp Khổng Tử, Nhan Uyên, Tăng Sâm vào thời Liệt Quốc là "gượng chia".
3. Đưa cả chuyện hoang đường của vĩ thư vào. Phục Hy mình rắn đầu người, Thần Nông mình người đầu trâu là lời bịa của sách vĩ, "vốn hoang đường", mà sách cũng xếp chung.
4. Đưa cả mô tả nhan sắc vào tướng pháp. Trác Văn Quân "mặt như hoa phù dung, mày như núi xa" mà cũng thành một ca tướng pháp thì "gần như trò cười".

Bốn lời chê này cho thấy các nhà khảo chứng đời Thanh không phản đối việc ghi chép chuyện xem tướng; họ phản đối việc trộn mọi loại nguồn vào làm một rồi gọi tất cả là "nghiệm".

Đối chiếu vài ca với nguồn gốc của chúng

Sách gom chuyện từ nhiều loại sách. Lấy chính các ca mà Tứ Khố nêu, cộng một hai ca cùng loại, rồi tìm xem chúng xuất phát từ đâu:

Bảng cho thấy cái mà Tứ Khố gọi là "lẫn lộn": thần thoại, văn tả sắc đẹp và chính sử được đặt ngang nhau. Nhưng nó còn cho thấy một điều sâu hơn: ngay cả các ca từ chính sử cũng không phải "nghiệm" theo nghĩa kiểm chứng. Lời tả Lưu Bang được viết khi ông đã là hoàng đế (bài Lã Công xem tướng Lưu Bang). Còn ca Khổng Tử lại có một chi tiết trớ trêu: khi Tử Cống kể lại lời người Trịnh, Khổng Tử cười vui mà nói: "Hình dạng là chuyện ngọn", chỉ câu "như chó nhà có tang" là đúng. Một sách gom tướng mà dẫn ca này thì vô tình dẫn luôn lời chính người được xem tướng gạt tướng thuật sang một bên.

Lối "biết kết cục rồi mới tả tướng"

Đặt các ca cạnh nhau, có thể thấy cấu trúc chung của mọi kho án lệ tướng thuật:

1. Chọn người đã nổi tiếng. Không ai gom tướng của người vô danh; kho án lệ chỉ chứa người mà kết cục đã được sử ghi.
2. Chọn chi tiết khớp với kết cục. Người làm vua có "mặt rồng"; người gặp nạn có "tướng xấu" được nhắc lại. Chi tiết không khớp thì không được chép.
3. Không có ca phủ định. Không ai ghi những người cũng "mặt rồng" mà cả đời bình thường, hay những lời đoán trật.

Nhà thống kê gọi lỗi này là chỉ nhìn những người "sống sót" qua bộ lọc. Ở đây, bộ lọc là chính sử: nó chỉ ghi người thành danh, và ghi họ sau khi đã thành danh. Một kho án lệ như Cổ Kim Thức Giám vì vậy không thể chứng minh tướng thuật đúng, dù có gom nghìn ca; nó chỉ cho thấy người xưa đã kể chuyện về tướng như thế nào.

Điều này không làm sách mất giá trị. Với người nghiên cứu, Cổ Kim Thức Giám là tư liệu quý về cách một nghề tự xây dựng uy tín: tìm trong sử những câu chuyện có lợi cho mình, xếp lại thành "bằng chứng". Đây cũng là cách đọc nên dùng cho các giai thoại Hứa Phụ (bài Hứa Phụ xem tướng) và các bộ sưu tập tướng đời sau.

Sách cổ nói gì

Dịch: Tướng thuật tinh vi, do lòng truyền, thần hội; nhặt nhạnh điển cố thì chỉ được phần thô. — Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục Đề Yếu, mục Cổ Kim Thức Giám

Dịch: Đến như Văn Quân mặt như phù dung, mày như núi xa mà cũng đưa vào tướng pháp thì gần như thành trò cười. — cùng mục

Dịch: Khổng Tử vui vẻ cười nói: "Hình dạng là chuyện ngọn. Còn bảo giống chó nhà có tang, đúng thay, đúng thay!" — Sử Ký, Khổng Tử thế gia

Bình: ba câu đọc cạnh nhau cho một bài học về nguồn. Hai câu đầu là phê phán của nhà khảo chứng đối với một kho án lệ. Câu thứ ba là lời của chính một nhân vật trong kho án lệ ấy, và lời ấy gạt hình dạng xuống hàng ngọn. Người đọc tướng thư nên tập thói quen này: tìm về nguồn gốc của mỗi "ca", đọc cả đoạn, nghe cả lời của người được xem tướng.

Đọc cho đúng mức

• Chúng tôi chưa đọc được toàn văn Cổ Kim Thức Giám; thông tin về sách lấy từ đề yếu Tứ Khố (phần tồn mục) và Minh Sử.
• Bảng đối chiếu lấy các ca do Tứ Khố nêu, cộng ca Lưu Bang như một ca cùng loại; chúng tôi không khẳng định sách chép đúng từng câu như bảng.
• Phân tích "biết kết cục rồi mới tả tướng" là cách đọc của chúng tôi, áp cho thể loại sách án lệ nói chung.
• Bài không đánh giá tài xem tướng của Viên Liễu Trang hay Viên Trung Triệt; chỉ bàn giá trị chứng minh của một kho chuyện.

Việc nên làm

1. Gặp một chuyện "thầy tướng đoán trúng" trong sách, tìm nguồn gốc: chính sử, truyện vặt hay thần thoại.
2. Đọc cả đoạn quanh câu tả tướng, như đoạn Khổng Tử ở cửa Đông nước Trịnh, thay vì trích riêng một câu.
3. Tự hỏi: có ca nào đoán trật được ghi lại không; nếu không, tập hợp ấy chưa chứng minh được gì.
4. Đọc tiếp các bài về Liễu Trang tướng pháp và Thần Tướng Toàn Biên để thấy gia đình họ Viên trong lịch sử tướng thư.

Nguồn tham khảo

• Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục Đề Yếu, quyển 111 — mục Cổ Kim Thức Giám, bốn quyển, bản Thiên Nhất Các (nguyên văn, bản Wikisource tiếng Hán).
• Tư Mã Thiên — Sử Ký, Khổng Tử thế gia; Cao Tổ bản kỷ (nguyên văn).
• Tây Kinh Tạp Ký, quyển 2, chuyện Tư Mã Tương Như và Trác Văn Quân (nguyên văn).
• Minh Sử — Phương Kỹ truyện, truyện Viên Củng, phụ Viên Trung Triệt (đại ý).