Hứa Phụ xem tướng Chu Á Phu: giai thoại tướng thuật đời Hán đọc như văn sử

Hứa Phụ là bà thầy tướng đầu đời Hán. Sử Ký chép bà xem cho Chu Á Phu: ba năm nữa phong hầu, tám năm sau làm tướng, làm thừa tướng, rồi chín năm sau nữa sẽ đói mà qua đời, vì có vằn dọc chạy vào miệng. Mọi việc diễn ra gần đúng như thế. Đọc kỹ, đây là một trang văn sử được dựng rất khéo hơn là bằng chứng cho tướng thuật.

Hứa Phụ là ai

Hứa Phụ là người huyện Ôn, quận Hà Nội (thuộc tỉnh Hà Nam ngày nay), sống cuối Tần đầu Hán. Các nhà chú Sử Ký đời sau ghi bà là một bà lão — một người phụ nữ làm nghề xem tướng và nổi danh tới mức tên được Tư Mã Thiên chép hai lần trong hai thiên khác nhau. Có chú giải đời sau còn kể bà được Hán Cao Tổ phong tước hầu; chi tiết này không có trong chính văn Sử Ký, nên chỉ nên coi là lời truyền.

Đời sau, tên Hứa Phụ được gán cho một số thiên tướng pháp chép trong các tổng tập như Thần Tướng Toàn Biên. Những thiên ấy là văn bản muộn mượn tên bà, không phải lời bà để lại.

Trong Sử Ký, Hứa Phụ xuất hiện đúng hai lần, và hai lần ấy đáng đọc cạnh nhau.

Lần thứ nhất: Bạc Cơ và một lời đoán làm người tin mất nước

Sử Ký, Ngoại Thích thế gia, kể về Bạc Cơ, mẹ vua Hán Văn Đế. Đại ý: khi các nước còn tranh nhau, Nguỵ Báo được lập làm Nguỵ vương. Mẹ Bạc Cơ đưa con gái vào cung Nguỵ, và nhờ Hứa Phụ xem tướng. Hứa Phụ nói Bạc Cơ sẽ sinh ra thiên tử.

Lúc ấy Hạng Vũ và Hán vương Lưu Bang đang giằng co ở Huỳnh Dương, thiên hạ chưa ngã ngũ. Nguỵ Báo vốn theo Hán đánh Sở; nghe lời Hứa Phụ, trong lòng mừng thầm, bèn phản Hán, đứng giữa, rồi giảng hoà với Sở. Hán sai Tào Tham đánh bắt Nguỵ Báo; Bạc Cơ bị đưa vào xưởng dệt của Hán, về sau được Lưu Bang để mắt, sinh ra Lưu Hằng — tức Hán Văn Đế.

Lời đoán đúng: Bạc Cơ quả sinh ra thiên tử. Nhưng thiên tử ấy là con của kẻ đã đánh bại Nguỵ Báo. Người tin lời đoán, hành động theo nó, lại chính là người mất tất cả.

Đây là chỗ hay nhất của hai trang Sử Ký về Hứa Phụ, và hiếm khi được nhắc: một lời tướng có thể trúng mà vẫn làm hại người tin nó, vì người tin tự điền vào chỗ trống ("thiên tử ấy sẽ là con ta"). Lời đoán không nói sai; người nghe đã đọc nó theo ý mình.

Lần thứ hai: Chu Á Phu và ba mốc năm

Sử Ký, Giáng Hầu Chu Bột thế gia, kể: khi Chu Á Phu còn làm quận thú Hà Nội, chưa được phong hầu, Hứa Phụ xem tướng cho ông. Lời đoán có ba mốc năm: ba năm nữa phong hầu; làm hầu tám năm thì làm tướng, làm thừa tướng, nắm quyền nước, quý trọng không ai bằng; sau đó chín năm thì đói mà qua đời.

Chu Á Phu cười, hỏi lại hai điều rất hợp lý. Anh tôi đã nối tước hầu của cha; anh có mất thì con anh nối, sao tới lượt tôi? Mà đã quý như bà nói, sao lại đói? Bà hãy chỉ cho tôi. Hứa Phụ chỉ vào miệng ông: có đường vằn dọc chạy vào miệng, đó là phép đói.

Rồi Sử Ký kể tiếp, như để trả lời từng câu hỏi của Á Phu:

Bài pháp lệnh đã bàn đường vằn "đằng xà nhập khẩu" từ góc giải phẫu. Bài này đọc nó từ góc người viết sử.

Tư Mã Thiên dựng một lời tiên tri thế nào

Đọc thiên Giáng Hầu Chu Bột thế gia như một truyện ngắn, sẽ thấy lời Hứa Phụ không nằm đó như một sự kiện rời, mà như cái khung cho cả cuộc đời Á Phu.

Lời đoán đặt ở đầu. Tư Mã Thiên không kể Á Phu theo trình tự rồi mới nhắc lời đoán. Ông đặt lời đoán lên trước, trước cả khi Á Phu làm gì đáng kể. Người đọc từ đó đọc mọi chuyện sau với câu hỏi: "rồi có đúng không".

Câu hỏi của Á Phu là câu hỏi của người đọc. Hai câu cãi lại — anh tôi đã nối tước, đã quý sao còn đói — là cách Tư Mã Thiên gài sẵn hồi hộp. Mỗi đoạn sau trả lời một câu.

Cảnh đôi đũa. Gần cuối, Sử Ký kể một bữa tiệc trong cung: Cảnh Đế mời Á Phu ăn, đặt trước ông một miếng thịt lớn chưa cắt, không đặt đũa. Á Phu bực, quay sang bảo người dọn lấy đũa. Cảnh Đế cười hỏi, đại ý: thế này chưa đủ cho ông sao? Á Phu bỏ mũ tạ rồi đi ra. Cảnh Đế nhìn theo, nói người cứ ấm ức thế này không phải là bề tôi của vua nhỏ sau này.

Đó là cảnh đẹp nhất của thiên, và nó vọng lại lời Hứa Phụ: một người được hứa sẽ đói, ngồi trước miếng thịt mà không có cách ăn. Không cần nói thẳng, người đọc đã nghe thấy lời tiên tri đang tới gần. Đây là kỹ thuật của văn chương, không phải của tướng thuật.

Câu nói của viên lại. Khi Á Phu bị tra hỏi về chuyện đồ tuỳ táng, ông cãi đó là đồ chôn theo, sao gọi là mưu phản. Viên lại đáp, đại ý: ông dù không phản trên mặt đất thì cũng muốn phản dưới lòng đất. Một câu đầy mỉa mai, đủ để người đọc hiểu đây là vụ án chính trị.

Vậy lời đoán trúng, hay câu chuyện được kể cho trúng?

Có mấy điều nên đặt cạnh nhau:

• Sử Ký viết sau mọi sự đã xong khoảng nửa thế kỷ. Tư Mã Thiên chép những gì được truyền lại — mà truyền lại thì người ta nhớ lời đoán trúng, quên lời đoán trật.
• Kết cục của Á Phu có nguyên nhân chính trị rõ ràng: tính cứng, chống Cảnh Đế về việc phế thái tử, về việc phong hầu cho anh hoàng hậu, rồi bị vu tội. Người như thế, trong một triều đình như thế, rơi vào ngục là điều có thể đoán không cần nhìn miệng.
• Tuyệt thực là một lựa chọn: Sử Ký chép ông không ăn năm ngày. "Đói mà qua đời" ở đây không phải nghèo đói, mà là người tự chọn không ăn trong ngục — một cách giữ thể diện của quý tộc thời ấy.
• Chính Tư Mã Thiên hoài nghi số mệnh. Trong Bá Di liệt truyện, ông viết một đoạn nổi tiếng hỏi rằng nếu trời luôn giúp người lành, sao người lành như Bá Di lại chết đói, còn kẻ tàn bạo lại sống thọ. Người viết ra câu hỏi đó không phải người dễ tin vào lời thầy tướng. Ông chép lời Hứa Phụ như một mảnh của câu chuyện, và để người đọc tự nghĩ.

Đọc như vậy không làm câu chuyện kém hay đi. Ngược lại, nó cho thấy vì sao giai thoại này sống hai nghìn năm: không phải vì nó chứng minh tướng thuật, mà vì nó là văn hay.

Hứa Phụ trong tướng thư đời sau

Từ chuyện Chu Á Phu, tướng thư đời sau lấy ra một quy tắc: pháp lệnh chạy vào miệng là tướng đói, và đặt tên "đằng xà nhập khẩu" (rắn bay vào miệng). Hứa Phụ thành "tổ" của một câu phú.

Đây là một vòng lặp đáng để ý: một câu chuyện trở thành quy tắc, rồi quy tắc được dẫn lại câu chuyện làm bằng chứng. Không có lần kiểm nào nằm giữa. Đó là cách nhiều quy tắc tướng thuật ra đời — và là lý do bài Tuân Tử Phi Tướng vẫn còn nguyên giá trị.

Sách cổ nói gì

Có đường vằn dọc đi vào miệng, đó là phép đói mà qua đời. — Sử Ký, Giáng Hầu Chu Bột thế gia (lời Hứa Phụ)

Bình: câu ngắn, cụ thể, chỉ vào một chỗ thấy được — đó là lý do nó được nhớ. Nhưng ngay trong Sử Ký, câu ấy đứng cạnh một chuỗi nguyên nhân rất người: tính cách, triều chính, một vụ mua đồ tuỳ táng. Tướng thuật nhặt câu ngắn ra và bỏ lại chuỗi nguyên nhân.

Sử Ký, Ngoại Thích thế gia, đại ý: Hứa Phụ xem tướng Bạc Cơ, nói sẽ sinh thiên tử. Nguỵ Báo nghe lời Hứa Phụ, trong lòng riêng mừng, bèn phản Hán.

Bình: hai lần Hứa Phụ xuất hiện trong Sử Ký đều trúng. Nhưng một lần, người được đoán chết trong ngục; một lần, người nghe đoán mất nước. Tư Mã Thiên chép lời tướng như một thứ có sức nặng thật trong đời người — không phải vì nó đúng, mà vì người ta hành động theo nó.

Đọc cho đúng mức

Sử chép sau sự kiện. Mọi lời đoán trong sử đều được kể khi kết quả đã biết. Không có cách nào kiểm xem có bao nhiêu lời đoán của Hứa Phụ đã trật.

Kết cục có nguyên nhân khác. Chu Á Phu gặp nạn vì chính trị; nhìn miệng ông không thêm thông tin gì mà nhìn tính cách và triều đình chưa cho.

Văn và sử đan nhau. Cảnh đôi đũa, câu nói của viên lại, thứ tự kể — đó là nghệ thuật của Tư Mã Thiên. Đọc Sử Ký như sách tướng là bỏ phí cái hay nhất của nó.

Về hình đường vằn. Ở người lớn tuổi, đường từ cánh mũi chạy vào khoé miệng rất thường gặp do mất răng, da chảy; đó là chuyện tuổi tác và răng miệng, không phải điềm.

Việc nên làm

• Đọc nguyên thiên Giáng Hầu Chu Bột thế gia trong một bản dịch có chú thích; đánh dấu từng chỗ trả lời ba mốc năm.
• Đọc đoạn Bạc Cơ trong Ngoại Thích thế gia ngay sau đó, để thấy hai mặt của một lời đoán trúng.
• Khi nghe ai dẫn chuyện Hứa Phụ để chứng minh tướng thuật, hỏi lại: chuyện ấy được chép lúc nào, và có ai chép những lần trật không.
• Nếu muốn tìm hiểu đường pháp lệnh trên mặt mình, đọc bài pháp lệnh — và khi có thay đổi ở răng, hàm, nên gặp nha sĩ.

Nguồn tham khảo

• Tư Mã Thiên — Sử Ký, Giáng Hầu Chu Bột thế gia (câu "hữu tung lý nhập khẩu…" dẫn nguyên văn; diễn biến đời Chu Á Phu dẫn đại ý).
• Tư Mã Thiên — Sử Ký, Ngoại Thích thế gia, đoạn Bạc Cơ và Nguỵ Báo (đại ý).
• Tư Mã Thiên — Sử Ký, Bá Di liệt truyện, đoạn hỏi về đạo trời (đại ý).
• Ban Cố — Hán Thư, truyện Chu Á Phu (để đối chiếu).