Nhân Vật Chí của Lưu Thiệu: sách xét người thời Tam Quốc, xem tài qua thần, tinh, gân, cốt — gần quản trị hơn bói tướng

Nhân Vật Chí là sách của Lưu Thiệu nước Nguỵ thời Tam Quốc, bàn cách nhận ra tài và tính của người để đặt đúng việc. Thiên đầu "Cửu Trưng" (chín dấu hiệu) xét người qua thần, tinh, gân, cốt, khí, sắc, dáng, dung, lời. Sách không đoán số phận, không nói giàu nghèo thọ yểu; mục đích là tuyển người làm quan, nên gần với quản trị hơn bói tướng.

Sách viết cho ai, để làm gì

Lời tự tựa của Lưu Thiệu nói thẳng mục đích ngay câu đầu: cái mà thánh hiền khen nhất là thông minh, mà cái quý nhất của thông minh là biết người. Biết người cho đúng thì "các tài được xếp đúng thứ bậc, mọi việc đều được làm nên". Tiếp đó ông kể Nghiêu, Thuấn, Thang, Văn Vương đều được ca ngợi vì chọn được người tài.

Hoàn cảnh lịch sử giải thích vì sao sách ra đời lúc ấy. Nước Nguỵ dùng phép Cửu phẩm trung chính để xếp hạng và tiến cử người ra làm quan; việc "bình phẩm nhân vật" là một việc lớn của triều đình và giới sĩ đại phu. Lưu Thiệu là quan văn của Nguỵ, từng soạn phép khảo xét công trạng quan lại. Nhân Vật Chí là câu trả lời của một người làm việc nhà nước cho câu hỏi: làm sao biết ai hợp việc gì.

Sách gồm ba quyển, mười hai thiên: Cửu Trưng, Thể Biệt, Lưu Nghiệp, Tài Lý, Tài Năng, Lợi Hại, Tiếp Thức, Anh Hùng, Bát Quan, Thất Mậu, Hiệu Nan, Thích Tranh. Đọc tên các thiên đã thấy khác hẳn sách tướng: có "loại tài", "lợi hại của từng loại", "tám cách xem", "bảy lỗi khi xét người", "cái khó của việc biết người", không có "tướng mắt, tướng mũi".

Nền lý thuyết: âm dương, ngũ hành, năm chất

Thiên Cửu Trưng mở đầu bằng một khung triết học của nhà Nho đời Hán: con người lấy "nguyên nhất" làm chất, bẩm âm dương mà lập tính, thể hiện năm hành mà thành hình. Có hình có chất thì có thể theo đó mà xét.

Rồi sách gán năm hành vào năm phần cơ thể và năm đức:

Bảng này đẹp, nhưng điểm quan trọng nằm ở câu sau đó: trong mọi chất, "trung hoà là quý nhất", và chất trung hoà thì "bình đạm, không có vị gì nổi", nên mới điều hoà được năm tài. Vì vậy "xem người xét chất, trước hết xem cái bình đạm, rồi mới tìm cái thông minh". Một người nổi bật một mặt (rất dũng, rất trí) theo sách là tài lệch (thiên tài), chưa phải người toàn.

Chín dấu hiệu: cửu trưng

Phần cốt lõi là chín dấu hiệu, mỗi dấu hiệu cho biết một mặt của người:

Sách kết: người mà "chất mộc mạc bình đạm, trong sáng ngoài tỏ, gân cứng xương vững, tiếng trong sắc vui, dáng ngay dung thẳng" thì chín dấu hiệu đều đủ, là đức thuần tuý; chín dấu hiệu có chỗ trái thì là tài lệch, tài tạp.

So với sách tướng đời sau như Ma Y (bài Ma Y thần tướng), bảng này có một điểm khác căn bản: không có dấu hiệu nào là đặc điểm bẩm sinh cố định như dáng mũi, hình tai. Tất cả đều là những thứ thấy được khi người ấy hành động: ánh mắt, giọng, cách đứng, cách nói, sắc mặt khi vui buồn. Đó là quan sát hành vi hơn là đọc khuôn mặt.

Từ tâm ra dáng: chuỗi mà sách dựng

Một đoạn khác của Cửu Trưng cho thấy lối nghĩ của Lưu Thiệu: tâm chất thẳng thì dáng cứng chắc; dáng động thì thành dung; dung động thì phát từ tâm khí; tâm khí biểu hiện ra tiếng nói; tiếng phát từ khí thì hiện ra sắc mặt; sắc hiện ra trên mặt gọi là trưng thần, và trưng thần hiện ra thì tình ý lộ ở mắt. Người thật sự nhân thì có sắc ôn hoà, thật sự dũng thì có sắc hăng hái, thật sự trí thì có sắc sáng suốt.

Chuỗi ấy đi từ trong ra ngoài: tâm, khí, tiếng, sắc, mắt. Sách tướng đời sau thường đi chiều ngược: từ mắt, mũi suy ra số mệnh. Khác biệt này giải thích vì sao Nhân Vật Chí được giới nghiên cứu xếp vào sách luận người, gần tâm lý học tính cách, hơn là tướng thuật.

Đặt cạnh tướng thư và Phi Tướng

Nhân Vật Chí đứng ở giữa: nó không bác tướng thuật như Tuân Tử (bài Tuân Tử Phi Tướng), cũng không đoán vận như tướng thư; nó lấy quan sát bề ngoài làm chứng cứ cho tính cách, rồi dùng tính cách để đặt người. Đó cũng là lý do sách Băng Giám gắn tên Tăng Quốc Phiên, một sách xét người để dùng người đời Thanh, hay được đọc cạnh Nhân Vật Chí (bài Băng Giám).

Đọc Nhân Vật Chí hôm nay

Ba điều còn dùng được:

1. Tài lệch là chuyện bình thường. Sách không đòi ai cũng toàn; nó giúp nhận ra mỗi người lệch về phía nào để giao đúng việc.
2. Quan sát hành vi hơn khuôn mặt. Giọng nói khi áp lực, ánh mắt khi được khen, cách đứng khi chờ đợi nói nhiều về tính khí hơn hình dáng mũi.
3. Biết người là việc khó. Hai thiên Thất Mậu (bảy lỗi khi xét người) và Hiệu Nan (cái khó của việc nhận người) cho thấy chính tác giả cũng dè dặt với khả năng nhìn người của mình.

Nhưng cũng cần nói rõ giới hạn: khung "năm hành, năm đức" là triết học đời Hán, không phải kết quả đo đạc; chọn người hôm nay nên dựa vào việc làm, kết quả thật, không dựa vào dáng đi hay sắc mặt.

Sách cổ nói gì

Dịch: Cái quý của thông minh, không gì quý bằng biết người. Biết người thật sáng suốt thì các tài được đúng thứ bậc, và sự nghiệp mọi việc được hưng khởi. — Nhân Vật Chí, Tự tự

Dịch: Vật sinh ra có hình, hình có thần và tinh. Biết được tinh thần thì thấu lý, xét hết tính. — Nhân Vật Chí, Cửu Trưng

Bình: hai câu cho thấy Lưu Thiệu không coi hình dáng là đích. Hình chỉ là chỗ để thấy "thần" và "tinh"; và biết thần, tinh là để biết "tính", rồi để "xếp tài cho đúng". Một cuốn sách bắt đầu bằng việc nước, kết thúc bằng việc người, ở giữa mới dùng đến chuyện xem dáng: đó là trật tự đáng học.

Đọc cho đúng mức

• Nguyên văn trích theo bản Wikisource tiếng Hán, có kèm lời chú cổ; tên mười hai thiên theo các bản lưu hành.
• Bối cảnh Cửu phẩm trung chính và việc Lưu Thiệu soạn phép khảo xét quan lại là hiểu biết sử học phổ biến, chúng tôi ghi đại ý.
• Bảng "năm hành – năm phần cơ thể – năm đức" là khung triết học đời Hán; không nên dùng như phép đo tính cách.
• Bài không khuyên dùng Nhân Vật Chí để tuyển dụng; dẫn nó như một văn bản lịch sử về cách người xưa nghĩ chuyện biết người.

Việc nên làm

1. Đọc thiên Cửu Trưng trước, rồi đọc hai thiên Thất Mậu, Hiệu Nan để thấy cả phần tự phản biện của sách.
2. Khi gặp lời "nhân tướng học giúp tuyển dụng", phân biệt sách luận người như Nhân Vật Chí với sách đoán vận.
3. Thử tự quan sát một người quen theo chín dấu hiệu, rồi tự hỏi: dấu hiệu nào là hành vi, dấu hiệu nào là đoán mò.
4. Đọc tiếp bài Tuân Tử Phi Tướng để thấy tiếng nói phản biện cổ nhất.

Nguồn tham khảo

• Lưu Thiệu — Nhân Vật Chí, thiên Tự tự, thiên Cửu Trưng, kèm lời chú cổ (nguyên văn, bản Wikisource tiếng Hán).
• Tuân Tử — thiên Phi Tướng (đối chiếu, đại ý).