Thiên Phi Tướng của Tuân Tử: lời phản bác tướng thuật sớm nhất, và vì sao site này viết theo nó

Thiên Phi Tướng của Tuân Tử, viết thời Chiến Quốc, là lời phản bác tướng thuật sớm nhất còn lại. Tuân Tử cho rằng xem hình không bằng xét tâm, xét tâm không bằng xem người ấy chọn đường lối gì; cát hung là chuyện quân tử hay tiểu nhân, không phải mặt dài hay ngắn. Đó cũng là nền lập trường của trụ Tướng trên site này.

Tuân Tử là ai, và vì sao lời ông nặng ký

Tuân Tử (tên Huống, còn gọi Tuân Khanh) là nhà Nho cuối thời Chiến Quốc, từng ba lần làm tế tửu ở học cung Tắc Hạ nước Tề — tức đứng đầu nơi tụ hội học giả lớn nhất thời ấy. Hai học trò nổi tiếng nhất của ông là Hàn Phi và Lý Tư, những người về sau định hình pháp gia và triều Tần.

Khi một người ở vị trí ấy viết hẳn một thiên để chê thuật xem tướng, điều đó cho ta hai thông tin. Một, xem tướng thời đó đã thịnh đến mức cần phải phản bác — Tuân Tử nhắc rằng thầy tướng được thế tục khen ngợi. Hai, ngay từ đầu, trong giới trí thức Trung Hoa, tướng thuật đã là chuyện gây tranh cãi, không phải niềm tin chung.

Mở đầu: "người xưa không có, người học không nói"

Thiên Phi Tướng mở đầu bằng một câu như tuyên bố (nguyên văn ở mục "Sách cổ nói gì"): xem tướng người, người xưa không có, người học không nói tới. Rồi ông nêu đích danh hai thầy tướng: Cô Bố Tử Khanh thời trước, Đường Cử nước Lương thời ông — những người xem hình dạng, sắc mặt mà đoán lành dữ, được thế tục ca tụng.

Hai cái tên ấy đều có chuyện trong Sử Ký, và đọc kèm sẽ thấy Tuân Tử chê ai:

• Cô Bố Tử Khanh, theo Sử Ký, Triệu thế gia, được Triệu Giản Tử gọi tới xem các con. Ông nói không ai làm tướng được, cho tới khi gặp Vô Tuất, con của một người thiếp gốc Địch, thì đứng dậy nói người này mới thật là tướng quân. Vô Tuất về sau là Triệu Tương Tử. Chuyện chọn người nối nghiệp — đúng việc mà tướng thuật được tin nhất.
• Đường Cử, theo Sử Ký, Phạm Thư Thái Trạch liệt truyện, được Thái Trạch tới hỏi số. Đại ý ông tả tướng Thái Trạch: mũi hếch, vai to, trán gồ, sống mũi xẹp, đầu gối cong — rồi đùa rằng nghe nói thánh nhân không cần xem tướng, có lẽ là ông đây chăng. Thái Trạch về sau làm tướng quốc nước Tần. Bài Đường Cử xem tướng Thái Trạch kể kỹ.

Chuyện về Đường Cử thú vị ở chỗ: chính thầy tướng nổi tiếng nhất thời Tuân Tử lại xem một người tướng mạo "xấu" mà thành đạt. Lập luận của Tuân Tử đã có sẵn trong giai thoại của đối thủ.

Lập luận lõi: hình, tâm, thuật

Câu trung tâm của thiên — đã dẫn đầy đủ trong bài nhân tướng học là gì — xếp ba thứ thành bậc: hình không bằng tâm, tâm không bằng thuật.

Chữ dễ hiểu sai nhất là "thuật". Ở đây không phải thuật số, mà là đường lối, cách học, cách hành xử mà người ấy chọn. Các nhà chú giải từ đời Đường như Dương Kinh đều hiểu theo nghĩa này. Vậy thứ bậc của Tuân Tử là:

Rồi ông kết: đường lối ngay thì dù hình tướng xấu vẫn không ngăn được làm quân tử; đường lối sai thì dù hình tướng đẹp vẫn không ngăn được làm tiểu nhân. Và câu đổi nghĩa cả chữ cát hung: quân tử gọi là cát, tiểu nhân gọi là hung. Cát hung, với Tuân Tử, không phải chuyện gặp may hay gặp rủi, mà là chuyện mình trở thành loại người nào.

Đây là một nước cờ khéo. Tuân Tử không cãi thầy tướng về chuyện đoán trúng hay trật. Ông đổi nghĩa của từ "tốt xấu" — và khi đã đổi, mọi lời đoán theo hình đều mất chỗ đứng.

Bảng thánh hiền "dị tướng"

Phần sống động nhất của thiên là một chuỗi ví dụ: những người được tôn là bậc hiền thánh, mà hình dạng theo lời truyền thì rất lạ. Đại ý theo cách hiểu của các nhà chú (một vài chữ còn bàn):

Rồi ông lật lại: Kiệt, Trụ cao lớn đẹp đẽ, là người nổi bật thiên hạ, sức mạnh địch trăm người — vậy mà thân bị giết, nước bị mất, bị cả thiên hạ coi là kẻ tội lớn nhất.

Lập luận là phản ví dụ thuần tuý: nếu tướng tốt đi với người tốt, thì sao những người được tôn kính nhất lại mang tướng lạ, còn hai bạo chúa lại đẹp người? Bảng ấy không cần đúng từng chi tiết về hình dạng thật — Tuân Tử dùng chính những lời truyền mà người đương thời đã tin để đánh vào niềm tin của họ.

Nửa sau của thiên mà ít người đọc

Phần lớn người dẫn Phi Tướng chỉ dẫn đoạn đầu. Nhưng thiên này còn dài: nửa sau Tuân Tử chuyển sang hỏi người khác loài vật ở chỗ nào, và trả lời đại ý: ở chỗ có phân biệt — biết phân lớn nhỏ, trên dưới, phải trái, tức là có lễ. Rồi ông bàn lối học theo đời gần, và cách nói năng của người quân tử.

Thoạt nghe như lạc đề. Thật ra rất liền mạch. Nếu cái làm nên con người là khả năng phân biệt, học và giữ lễ, thì đương nhiên hình dạng không phải nơi tìm giá trị người. Phần đầu chê thuật xem tướng; phần sau chỉ chỗ phải nhìn thay vào đó.

Đặt cạnh học thuyết của Tuân Tử lại càng rõ. Ông nổi tiếng với chủ trương tính người vốn ác, phải nhờ học và lễ mới thành thiện. Một học thuyết như thế không thể chấp nhận việc đọc phẩm giá từ hình dạng bẩm sinh: nếu cái tốt đến từ học, thì cái mặt sinh ra không nói được gì.

Mạnh Tử, Tuân Tử, Vương Sung: ba thái độ

Đọc Phi Tướng cạnh hai người khác cho thấy tướng thuật đã được tranh luận từ rất sớm, và theo ba hướng:

• Mạnh Tử (tính thiện) nói con ngươi không che được điều xấu trong lòng — xét người thì xem mắt. Đây không phải xem tướng hình, mà là đọc lòng qua lúc người ta đang nói (bài tướng mắt dẫn đoạn này).
• Tuân Tử (tính ác) bác hẳn việc đọc người qua hình, đặt đường lối lên trên.
• Vương Sung đời Đông Hán, người hoài nghi nổi tiếng, lại viết thiên Cốt Tướng bênh thuật xem xương cốt (bài Vương Sung và thiên Cốt Tướng).

Tướng thư đời sau không bác Tuân Tử. Chúng hấp thụ ông: hầu hết đều thêm một tầng "tâm tướng" — như Tâm Tướng thiên gán cho Trần Đoàn trong các bản Ma Y — đặt lòng người lên trên mặt người, rồi vẫn tiếp tục tra mặt. Đó là một sự thoả hiệp, và nó giải thích vì sao trong cùng một bộ sách vừa có câu "tướng tuỳ tâm biến" vừa có hàng trăm câu phán theo bộ vị (bài tướng tùy tâm biến).

Vì sao site này viết theo Phi Tướng

Trụ Tướng của aihuyenhoc có hàng chục bài về mắt, mũi, nốt ruồi, chỉ tay. Đọc Phi Tướng là hiểu vì sao các bài ấy viết theo một khuôn riêng:

1. Mô tả, không phán. Bài nói sách cổ đọc thế nào, không nói bạn sẽ ra sao. Đó là thái độ của người coi tướng thư là tư liệu.
2. Hành vi trên hình dạng. Khi có thể, bài đưa người đọc từ hình (cố định) sang thần, khí, cử chỉ (thay đổi được) — đúng thứ bậc hình, tâm, thuật.
3. Không dùng tướng để đánh giá người thật. Không phán theo giới, theo dị tật, theo dân tộc; không khuyên chọn hay loại người vì gương mặt.
4. Tách truyền thuyết khỏi văn bản. Tuân Tử gọi đích danh thầy tướng và chỉ ra họ được "thế tục" khen; chúng tôi cũng tách lời đồn khỏi điều sử chép.

Đó không phải là chối bỏ tướng thuật. Đó là đọc tướng thuật với một người phản biện ngồi cạnh — người phản biện ấy đã ngồi đó hơn hai nghìn năm.

Sách cổ nói gì

Xem tướng người, người xưa không có chuyện ấy, người học không bàn tới. — Tuân Tử, thiên Phi Tướng

Thành quân tử thì gọi là lành, thành tiểu nhân thì gọi là dữ. Cho nên dài ngắn, nhỏ lớn, đẹp xấu của hình tướng không phải là lành dữ. — Tuân Tử, thiên Phi Tướng

Bình: câu thứ nhất là một lời khẳng định lịch sử mà ngày nay khó giữ nguyên — Tả Truyện đã chép chuyện xem tướng từ trước Tuân Tử. Nhưng câu thứ hai mới là lõi: Tuân Tử định nghĩa lại cát hung. Một khi cát hung là chuyện mình sống thành người thế nào, thì không ai cần thầy tướng để biết mình đang lành hay dữ — chỉ cần nhìn lại việc mình làm.

Đọc cho đúng mức

Tuân Tử không phải nhà khoa học. Ông bác tướng thuật bằng lập luận đạo đức và phản ví dụ, không bằng thống kê. Bảng thánh hiền dị tướng dựa vào lời truyền, không phải mô tả có thật về những người ấy.

Câu "người xưa không có" không đúng hẳn. Tả Truyện, Quốc Ngữ đã có chuyện xem tướng trước thời ông. Tuân Tử nói theo nghĩa: đạo của tiên vương không dựa vào nó.

Phái tướng thuật đáp lại. Người theo tướng thuật cho rằng Tuân Tử chỉ bác hình tướng tĩnh, còn tướng thuật chín chắn đã chuyển sang thần, khí, tâm. Lập luận này có phần đúng — chính các tướng thư đời sau đã tự sửa theo hướng ấy.

Bản văn. Các câu nguyên văn dẫn ở đây theo bản Tuân Tử thông hành; vài chữ trong đoạn tả thánh hiền có cách đọc khác nhau giữa các nhà chú, nên bảng chỉ ghi đại ý.

Việc nên làm

• Đọc thiên Phi Tướng trọn vẹn, cả nửa sau, để thấy lập luận đi từ "đừng nhìn mặt" sang "hãy nhìn cách người ta học và cư xử".
• Mỗi khi đọc một câu tướng thư phán theo hình, thử hỏi theo kiểu Tuân Tử: có phản ví dụ nào không.
• Khi đánh giá người khác, ghi lại "thuật" của họ — họ chọn làm gì khi có lựa chọn — thay vì ghi lại nét mặt.
• Đọc kèm Băng Giám để thấy một tướng thư đời Thanh đã đi gần về phía Tuân Tử ra sao.

Nguồn tham khảo

• Tuân Tử — thiên Phi Tướng (câu mở đầu và câu "quân tử chi vị cát…" dẫn nguyên văn; đoạn thánh hiền dị tướng và nửa sau của thiên dẫn đại ý).
• Dương Kinh — chú Tuân Tử, cách hiểu chữ "thuật" và các chữ tả hình dạng (đại ý).
• Tư Mã Thiên — Sử Ký: Triệu thế gia (Cô Bố Tử Khanh), Phạm Thư Thái Trạch liệt truyện (Đường Cử) (đại ý).
• Mạnh Tử — Ly Lâu thượng, đoạn con ngươi (đại ý).
• Vương Sung — Luận Hành, thiên Cốt Tướng (đại ý).