Lục phủ và "kỳ hằng chi phủ": não, tủy, xương, mạch, đởm, nữ tử bào

Kỳ hằng chi phủ là sáu "phủ khác thường" theo Tố Vấn: não, tủy, xương, mạch, đởm và nữ tử bào (tử cung). Chúng có hình rỗng như phủ nhưng lại cất giữ tinh khí như tạng, không chuyển vận thức ăn. Đởm đặc biệt nhất: vừa thuộc lục phủ, vừa thuộc kỳ hằng chi phủ, vì nó chứa dịch mật trong sạch chứ không chứa cặn.

Tạng cất giữ, phủ chuyển đi: tiêu chí phân loại

Đông y chia các cơ quan bên trong thành hai nhóm theo chức năng, không theo hình dạng. Tố Vấn, thiên Ngũ Tạng Biệt Luận, đặt tiêu chí rất rõ:

• Ngũ tạng (Tâm, Can, Tỳ, Phế, Thận) cất giữ tinh khí mà không tháo ra, nên "đầy mà không thể chặt cứng".
• Lục phủ chuyển hoá vật mà không cất giữ, nên "chặt mà không thể đầy".

Câu này nghe như chơi chữ nhưng tả rất đúng: dạ dày lúc no thì chứa đầy thức ăn ("chặt"), nhưng không bao giờ giữ mãi, phải đẩy xuống ruột; còn tạng thì luôn "đầy" tinh khí nhưng không chứa thứ gì cụ thể đến mức cứng lại. Đông y dùng tiêu chí này giống như âm dương: tạng thuộc âm, giữ vào; phủ thuộc dương, đưa đi. Toàn bộ hệ thống tạng phủ được bàn ở bài tạng tượng; bài này đi vào phủ.

Sáu phủ thường: ống chuyển hoá của cơ thể

Lục phủ gồm Đởm, Vị, Tiểu Trường, Đại Trường, Bàng Quang, Tam Tiêu. Thiên Linh Lan Bí Điển Luận ví mỗi phủ như một chức quan, rất gợi hình:

Cột cuối là chỗ dễ nhầm. Đông y không vẽ bản đồ cơ quan rồi gán chức năng, mà làm ngược lại: gom chức năng rồi đặt tên. Vì vậy Vị gần dạ dày, Bàng Quang gần bàng quang, nhưng không trùng hẳn. Đời sau còn có câu tóm gọn: "lục phủ lấy thông làm dụng", tức phủ khoẻ là phủ thông, tắc ở đâu thì bệnh ở đó.

Tam Tiêu: "có tên mà không có hình"

Tam Tiêu là phủ gây tranh luận nhiều nhất suốt hai nghìn năm. Nạn Kinh cho rằng Tam Tiêu "có tên mà không có hình", tức không có một cơ quan cụ thể. Các y gia đời sau chia hai phe: một phe tìm cách gán Tam Tiêu cho một cấu trúc (màng mỡ, mạc treo…), phe kia coi nó là cách chia ba khoang cơ thể theo chức năng:

• Thượng tiêu (từ cơ hoành trở lên: Tâm, Phế) như sương mù, toả khí ra khắp nơi;
• Trung tiêu (bụng trên: Tỳ, Vị) như ngâm ủ, làm nhừ thức ăn;
• Hạ tiêu (bụng dưới: Thận, Bàng Quang, ruột) như mương máng, dẫn nước và cặn ra ngoài.

Ba hình ảnh "sương, ngâm, mương" (Linh Khu, thiên Doanh Vệ Sinh Hội) là cách nhớ hay nhất về Tam Tiêu. Cách đọc theo chức năng cũng là cách được dùng nhiều nhất trong lâm sàng Đông y hiện nay.

Sáu phủ khác thường: kỳ hằng chi phủ

"Kỳ" là lạ, "hằng" là thường; "kỳ hằng" là khác với thường. Tố Vấn xếp sáu thứ vào nhóm này vì chúng không theo đúng tiêu chí của cả tạng lẫn phủ:

• Về hình, chúng rỗng hoặc có khoang như phủ.
• Về chức năng, chúng cất giữ tinh khí, tủy, huyết, mật như tạng, chứ không chuyển vận thức ăn, cặn bã.
• Sách nói chúng "do khí của đất sinh ra", tàng ở âm, tượng theo đất, nên "tàng mà không tả" (giữ mà không tháo).

Đọc bảng sẽ thấy một điều thú vị: bốn trong sáu thứ (não, tủy, xương, và một phần nữ tử bào) xoay quanh Thận. Đó là lý do trong Đông y, chuyện xương, tủy, sinh sản, sự lớn lên và già đi đều được gắn với Thận tinh, như bài tinh, khí, thần đã giải. Còn mạch thì về Tâm, và đường đi của các mạch được bàn trong kỳ kinh bát mạch, nơi mạch Xung, mạch Nhâm gắn chặt với nữ tử bào.

Vì sao Đởm có hai chỗ đứng

Đởm là phủ duy nhất vừa có tên trong lục phủ, vừa có tên trong kỳ hằng chi phủ. Lý do nằm ngay trong tiêu chí:

• Thuộc lục phủ vì Đởm có quan hệ biểu lý với Can (một tạng một phủ đi đôi), có đường kinh riêng (Túc Thiếu Dương Đởm kinh), và mật Đởm tiết vào ruột giúp tiêu hoá, tức là tham gia "chuyển hoá".
• Thuộc kỳ hằng vì thứ Đởm chứa không phải thức ăn hay cặn bã, mà là mật trong sạch, sách gọi là "tinh trấp" (nước tinh). Linh Khu, thiên Bản Du, gọi Đởm là "trung tinh chi phủ", phủ chứa chất tinh ở giữa. Các phủ khác chứa thứ đục; riêng Đởm chứa thứ trong.

Thêm một lớp nghĩa văn hoá: Đởm "chủ quyết đoán". Tiếng Việt còn giữ dấu vết của ý này trong chữ "đởm lược" và "to gan", "nhát gan": người xưa coi sự dũng cảm, dám quyết là việc của gan mật. Đây là một trường hợp hiếm mà y lý cổ để lại dấu trên ngôn ngữ hằng ngày.

Đặt cạnh giải phẫu: gần mà không trùng

Người đọc hôm nay dễ bị cuốn vào việc "dịch" từng phủ sang từng cơ quan. Làm vậy có ích để nhớ, nhưng cần biết giới hạn:

• Não trong Đông y không phải trung tâm của tư duy như trong thần kinh học; tư duy, ý thức được gán cho Tâm "tàng thần". Mãi đến đời Minh – Thanh mới có những y gia như Lý Thời Trân nói "não là phủ của nguyên thần", và Vương Thanh Nhậm cho rằng trí nhớ ở não. Hai quan niệm cùng tồn tại trong y văn cổ.
• Tam Tiêu không có cơ quan tương ứng; mọi cách gán đều là giả thuyết.
• Nữ tử bào không chỉ là tử cung, mà là cả chức năng kinh nguyệt, thai nghén, gắn với Thận, Can, mạch Xung, mạch Nhâm.
• Vị, Đại Trường, Tiểu Trường gần với dạ dày, ruột nhất, nhưng phần "phân trong đục" của Tiểu Trường trong Đông y còn dính cả đến việc tạo nước tiểu, một điều giải phẫu không xác nhận.

Sách cổ nói gì

Dịch: Não, tủy, xương, mạch, mật, tử cung, sáu thứ này do khí của đất sinh ra, đều tàng ở âm mà tượng theo đất, nên giữ mà không tháo, gọi là kỳ hằng chi phủ. — Tố Vấn, Ngũ Tạng Biệt Luận

Dịch: Gọi là ngũ tạng vì chúng cất tinh khí mà không tháo ra, nên đầy mà không chặt cứng. Lục phủ chuyển hoá vật mà không cất giữ, nên chặt mà không đầy. — Tố Vấn, Ngũ Tạng Biệt Luận

Dịch: Não là biển của tủy. — Linh Khu, Hải Luận

Bình: đoạn đầu là đoạn duy nhất trong Nội Kinh định nghĩa kỳ hằng chi phủ, và nó định nghĩa bằng cách cơ quan vận hành (giữ hay tháo), không bằng hình dạng. Hiểu được tiêu chí "giữ – tháo", người đọc sẽ tự suy ra được vì sao Đởm đứng hai chỗ, mà không cần học thuộc.

Đọc cho đúng mức

• Phân loại tạng – phủ – kỳ hằng là mô hình chức năng của y học cổ, có giá trị để hiểu sách và hiểu cách thầy thuốc Đông y suy luận. Nó không phải bản đồ giải phẫu.
• Ngay trong Đông y cũng có tranh luận: về Tam Tiêu, về vị trí của tư duy (Tâm hay não), về việc có nên coi Tâm Bào là tạng thứ sáu để ghép với Tam Tiêu. Đọc sách nào cần biết sách ấy theo quan điểm nào.
• Đau hạ sườn phải, vàng da (túi mật, đường mật), đau đầu dữ dội, đau lưng kèm tê yếu chân (não, tủy sống), rối loạn kinh nguyệt kéo dài (tử cung) đều là dấu hiệu cần khám chuyên khoa, không suy ra từ mô hình kỳ hằng.

Việc nên làm

• Khi đọc tài liệu Đông y gặp chữ "Đởm", "Vị", "Bào cung", hãy nhớ: đây là tên của một nhóm chức năng, đừng mặc định là đúng cơ quan cùng tên.
• Dùng tiêu chí "giữ hay tháo" để tự kiểm tra hiểu biết: thử xếp lại sáu phủ thường và sáu phủ kỳ hằng mà không nhìn bảng.
• Có triệu chứng cụ thể ở cơ quan nào thì khám đúng chuyên khoa ấy; nếu muốn kết hợp Đông y, chọn người khám có giấy phép (xem phân biệt lương y, y sĩ, bác sĩ).

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh, Tố Vấn — Ngũ Tạng Biệt Luận; Linh Lan Bí Điển Luận; Mạch Yếu Tinh Vi Luận (trích nguyên văn).
• Hoàng Đế Nội Kinh, Linh Khu — Hải Luận; Bản Du; Doanh Vệ Sinh Hội (trích nguyên văn, đại ý).
• Nạn Kinh — các nạn bàn về Tam Tiêu (đại ý).
• Lý Thời Trân — Bản Thảo Cương Mục, câu về não là phủ của nguyên thần (đại ý); Vương Thanh Nhậm — Y Lâm Cải Thác (đại ý).