Ông Công ông Táo 23 tháng Chạp: truyện "hai ông một bà", con cá chép và chỗ khác Táo Quân phương Bắc

Ông Công ông Táo là các vị thần bếp, thần nhà trong tín ngưỡng Việt; ngày 23 tháng Chạp, người Việt tiễn ông Táo về trời, theo tục cưỡi cá chép. Truyện cổ tích Việt kể Táo Quân là "hai ông một bà", khác Táo Quân phương Bắc chỉ là một vị. Năm Bính Ngọ, 23 tháng Chạp rơi vào thứ Bảy 30/1/2027, đúng một tuần trước Tết Đinh Mùi.

Truyện "hai ông một bà" của người Việt

Bản kể phổ biến nhất, được chép trong các tuyển tập truyện cổ tích Việt Nam với tên "Sự tích ông đầu rau", tóm lại thế này:

Trọng Cao và Thị Nhi là vợ chồng, sống với nhau lâu không có con nên hay cãi vã. Một lần giận quá, Trọng Cao đánh vợ, Thị Nhi bỏ đi, rồi lấy Phạm Lang. Trọng Cao hối hận, đi tìm vợ, đến khi hết tiền phải đi ăn xin, tình cờ xin đúng nhà Thị Nhi. Hai người nhận ra nhau; sợ Phạm Lang về bắt gặp, Thị Nhi giấu Trọng Cao trong đống rơm sau nhà. Phạm Lang về, đốt đống rơm lấy tro bón ruộng; Trọng Cao bị lửa thiêu. Thị Nhi lao vào lửa theo, Phạm Lang thương vợ cũng lao vào theo.

Trời thương ba người có nghĩa, cho làm thần bếp. Theo bản kể này, mỗi người giữ một việc: một vị trông coi bếp, một vị trông coi nhà cửa, một vị trông coi chợ búa, việc mua bán. Ba hòn đầu rau (ba viên đất nung kê nồi trên bếp củi) chính là ba vị: hai ông một bà.

Truyện có nhiều dị bản về tên và việc mỗi vị coi giữ. Điểm chung là tình nghĩa vợ chồng và sự hy sinh, chứ không phải chuyện thần linh ban phúc. Đó là màu sắc rất Việt.

"Ông Công" và "ông Táo" là hai lớp khác nhau

Người Việt gọi gộp "ông Công ông Táo", nhưng gốc là hai lớp:

Theo thời gian, hai lớp nhập lại thành một bộ ba "Táo Quân" ngự trong bếp, được thờ chung trên một bàn thờ nhỏ. Chuyện thờ Thổ Công, Thổ Địa, Táo Quân và chỗ phân biệt giữa các vị có bài riêng ở Thổ Công, Thổ Địa, Táo Quân.

Thần bếp trong sách cổ phương Bắc

Thần bếp có mặt trong văn bản Trung Hoa từ rất sớm, và mang những nét khá khác truyện Việt:

• Lễ Ký, thiên Tế Pháp kể bảy lễ tự mà nhà vua lập cho muôn dân, trong đó có lễ tự Táo. Tức là thần bếp đã ở trong lễ chế chính thức.
• Hoài Nam Tử chép, đại ý, Viêm Đế làm ra lửa, khi mất được thờ làm thần bếp.
• Bão Phác Tử của Cát Hồng đời Tấn chép, đại ý, đêm cuối mỗi tháng thần bếp lên trời tâu tội lỗi của người trong nhà. Lúc ấy là mỗi tháng một lần, chưa phải mỗi năm.
• Hậu Hán Thư kể chuyện Âm Tử Phương: một ngày Lạp (lễ cuối năm), sáng sớm nấu bếp thì thấy thần bếp hiện ra, ông lấy con dê vàng tế; từ đó nhà họ Âm hưng thịnh. Từ chuyện này mà tục tế Táo gắn với cuối năm.

Về sau ở phương Bắc hình thành tục tiễn Táo vào ngày 23 hoặc 24 tháng Chạp, có câu "quan ba, dân bốn, nhà đò năm": nhà quan tiễn ngày 23, dân thường ngày 24, người sống trên thuyền ngày 25. Người ta bôi kẹo mạch nha lên miệng tượng Táo cho "nói ngọt" với Ngọc Hoàng. Táo Quân phương Bắc là một vị, về sau có thêm Táo Bà.

Con cá chép: chỗ riêng của người Việt

Phương Bắc tiễn Táo bằng ngựa giấy. Người Việt tiễn Táo bằng cá chép: cá chép sống thả xuống ao, hồ, sông; cá chép giấy kèm mũ áo đốt cùng.

Lý giải thường gặp nhất: cá chép là loài trong truyện "cá chép vượt Vũ Môn hoá rồng", vượt sóng được thì thành rồng bay lên trời, nên làm "phương tiện" đưa ông Táo lên chầu trời. Đây là cách giải dân gian, không có văn bản cổ nào định ra. Có thể đơn giản là ở xứ sông nước, cá chép gần với đời sống hơn con ngựa.

Bộ mũ ông Công: hai mũ đàn ông có cánh chuồn và một mũ đàn bà không cánh, ứng với "hai ông một bà". Dân gian còn đùa rằng ông Táo "không mặc quần" vì lễ vật chỉ có mũ, áo, hia: một nụ cười rất Việt trong một lễ thờ.

Ngày 23 tháng Chạp những năm tới

Ngày tính bằng bộ máy âm lịch của site. Năm Đinh Mùi, 23 tháng Chạp chỉ cách Tết bảy ngày như mọi năm, nhưng rơi sớm (giữa tháng 1 dương lịch) vì Tết Mậu Thân 2028 đến sớm.

Lễ tiễn Táo mở đầu chuỗi việc cuối năm: dựng nêu, gói bánh, tảo mộ, rồi đến giao thừa. Vì sao Tết rơi vào ngày ấy có ở bài Tết Nguyên Đán từ đâu mà có; ngày Tết từng năm ở bảng ngày Tết các năm. Phần nghi thức, lễ vật, bài cúng thuộc phong tục từng gia đình; bài này chỉ bàn phần nguồn gốc và lịch.

Sách cổ nói gì

Lễ Ký, Tế Pháp, đại ý: vua vì muôn dân lập bảy lễ tự, gồm Tư Mệnh, Trung Lựu, Quốc Môn, Quốc Hành, Thái Lệ, Hộ và Táo. — Lễ Ký, Tế Pháp

Bình: thần bếp đứng cạnh thần cửa (Hộ) trong danh sách, cho thấy người xưa thờ những chỗ gắn với đời sống hằng ngày của một ngôi nhà: cửa ra vào, bếp lửa.

Bão Phác Tử, Vi Chỉ, đại ý: đêm cuối tháng, thần bếp cũng lên trời tâu tội trạng của người. — Cát Hồng, Bão Phác Tử

Bình: ý "Táo Quân lên trời báo cáo" là một lớp Đạo giáo, gắn với quan niệm thần linh ghi chép thiện ác để tăng giảm tuổi thọ. Người Việt giữ ý "lên trời" nhưng chuyển trọng tâm sang tình nghĩa trong truyện cổ tích.

Đọc cho đúng mức

• Truyện "hai ông một bà" là truyện cổ tích, có nhiều dị bản; không có văn bản gốc định tên, việc của từng vị.
• Tục tiễn Táo ngày 23 tháng Chạp là tục lệ; nhà nào làm sớm hay muộn một hai ngày cũng không sai về học thuật.
• Thả cá chép là tục đẹp nếu thả đúng chỗ: nơi nước sạch, không thả cả túi ni lông. Thả cá vào hồ ô nhiễm hay thả ở chỗ cá không sống nổi thì đi ngược lại tinh thần phóng sinh.
• Không có "bắt buộc phải cúng mâm to"; truyện gốc chỉ nói về tình nghĩa.

Việc nên làm

• Năm Bính Ngọ, ghi lịch ngày thứ Bảy 30/1/2027 cho việc tiễn ông Công ông Táo, dọn dẹp bếp núc trước Tết.
• Kể cho trẻ nhỏ truyện "hai ông một bà" như một câu chuyện về tình nghĩa, rồi chỉ cho các con ba hòn đầu rau nếu nhà còn bếp củi.
• Thả cá chép ở hồ, sông nước sạch, mang túi về, không thả từ trên cầu cao.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Lễ Ký — Tế Pháp (đại ý, bảy lễ tự).
• Hoài Nam Tử — Phiếm Luận Huấn (đại ý, Viêm Đế và thần bếp).
• Cát Hồng — Bão Phác Tử, Vi Chỉ (đại ý).
• Phạm Diệp — Hậu Hán Thư, Âm Thức truyện (chuyện Âm Tử Phương, đại ý).
• Truyện cổ tích Việt Nam "Sự tích ông đầu rau" (đại ý, theo các tuyển tập truyện cổ).
• Ngày 23 tháng Chạp tính bằng bộ máy âm lịch aihuyenhoc.com.