Mộ bị nước, mộ bị rễ cây: chuyện kỹ thuật đất trước khi là chuyện phong thủy

Mộ bị nước có hai nguồn chính: nước ngầm dâng lên theo mùa, và nước mưa thấm từ trên xuống rồi đọng lại trong huyệt đào vào đất sét. Mộ bị rễ là do cây lớn trồng gần, rễ tìm đến chỗ đất xới tơi, ẩm. Cả hai đều xử lý được bằng kỹ thuật: tôn nền, làm rãnh thoát, chống thấm mặt trên, chắn rễ. Táng Thư đòi "huyệt khô sạch" chính là vì những lẽ này.

Khi bốc mộ thấy nước, thấy rễ, nhiều gia đình hoảng và được giải thích bằng đủ thứ điềm. Bài đi theo thứ tự ngược lại: nhận diện nước từ đâu tới, rễ từ đâu tới, sửa thế nào; rồi mới đặt câu sách cổ vào đúng nghĩa thực tế của nó.

Nước từ dưới lên hay từ trên xuống

Hai nguồn nước cần cách sửa khác nhau, nên phải phân biệt trước.

Nước ngầm. Ở đồng bằng Bắc Bộ và đồng bằng sông Cửu Long, mực nước ngầm nhiều nơi chỉ cách mặt đất vài mét, mùa mưa còn nông hơn. Huyệt đào sâu xuống dưới mực nước ấy thì quan tài nằm trong nước một phần năm. Không có cách "chặn" nước ngầm cho một ngôi mộ; chỉ có thể đưa mộ lên cao hơn mực nước (tôn nền, chôn nông hơn và đắp cao) hoặc chọn chỗ khác.

Nước mưa đọng. Đây là hiện tượng nhiều người không ngờ: đào một cái hố vào đất sét rồi lấp lại bằng đất xới tơi, cái hố ấy thành một cái chậu. Nước mưa thấm qua lớp đất lấp xốp rất nhanh, nhưng xuống đến thành và đáy đất sét chặt thì không thoát được, đọng lại trong lòng huyệt. Mộ ở trên đồi đất sét vì vậy vẫn có thể ngập, trong khi đất xung quanh khô. Cách sửa là không cho nước vào: làm mặt mộ kín, dốc, có rãnh dẫn nước ra xa.

Sửa mộ bị nước: theo loại mộ

Mộ đất, mộ mới (hung táng). Đắp nấm cao và dốc đều, nén chặt lớp trên, phủ cỏ để chống xói. Đào rãnh nông quanh chân mộ dẫn nước về chỗ thấp. Không lát kín bằng xi măng ngay khi đất còn lún; mặt nứt sẽ thành đường dẫn nước.

Mộ xây hung táng. Kiểm tra mặt trên và các mạch vữa: phần lớn nước vào qua chỗ tiếp giáp giữa nắp và thân, qua các vết nứt do lún. Trám lại, làm mặt dốc ra ngoài, láng chống thấm. Quanh mộ làm sân hoặc vỉa có độ dốc, rãnh thu nước.

Mộ cát táng. Tiểu đặt trong ô xây nên có đáy thoát hoặc đặt trên lớp sỏi, đá dăm, không đặt trong một hộc bê tông kín đáy, vì hộc kín đáy gặp nước thấm từ trên là thành bể chứa. Nắp kín, mặt mộ dốc, sân thoát nước.

Khu mộ cả họ, cả nghĩa trang. Nếu cả khu bị nước ngầm, giải pháp là tôn nền cả khu hoặc làm hệ thống rãnh, cần bàn với ban quản lý, địa phương. Sửa từng mộ riêng lẻ không giải quyết được.

Một ghi chú: tôn nền, làm rãnh, chống thấm là việc của thợ xây có kinh nghiệm mộ phần. Với khu đất nghi ngờ, hỏi người làm nghề bốc mộ ở địa phương: họ biết chỗ nào "bốc lên có nước" hơn bất kỳ bản đồ nào.

Rễ cây: biết loại cây trước khi cắt

Rễ tìm nước và chỗ đất tơi. Huyệt mộ là chỗ đất đã xới, giữ ẩm; quanh mộ lại hay được tưới, nên rễ tìm đến là chuyện tự nhiên. Bài mộ kết đã tả rễ quấn quan tài khi bốc mộ; ở đây bàn chuyện phòng và sửa.

• Cây rễ khoẻ, lan xa như tre, đa, si, bạch đàn, keo, phượng: không nên trồng sát mộ. Nhiều người làm nghề lấy khoảng cách xấp xỉ tán cây lúc trưởng thành làm mốc tối thiểu.
• Cây bụi, cỏ, cây cảnh rễ nông (cỏ lá gừng, cây bụi thấp) phù hợp để phủ xanh quanh mộ mà ít hại.
• Chắn rễ. Khi cây đã lớn mà không thể chặt (cây chung của làng, cây có tín ngưỡng, cây trong nghĩa trang không thuộc quyền mình), có thể đào rãnh giữa cây và mộ, cắt rễ đã lan sang, rồi đặt tấm chắn rễ bằng nhựa dày hoặc tường gạch sâu dưới mặt đất. Việc cắt rễ lớn có thể làm cây yếu, nghiêng; nên hỏi người hiểu cây và hỏi ý những người có quyền với cây ấy.
• Rễ đã vào trong mộ. Thường chỉ xử lý triệt để được khi cải táng: gỡ rễ khỏi hài cốt cẩn thận, chuyển sang chỗ mới xa cây.

Cây đa, cây si cổ thụ ở đầu nghĩa địa làng thường có vị trí tín ngưỡng, có khi là nơi thờ. Chặt hay cắt rễ là việc của cả cộng đồng, không phải của một gia đình.

Sách cổ nói gì

Đất phải mịn mà chắc, ẩm mà không đọng nước. — Táng Thư, nội thiên

Bình: "nhuận nhi bất trạch" (ẩm mà không sũng) là cách người xưa mô tả đúng loại đất mà kỹ thuật hôm nay gọi là đất thoát nước tốt. Câu "huyệt khô sạch" lưu truyền trong dân gian là cách nói gọn của ý này. Người xưa không có khái niệm mực nước ngầm hay hệ số thấm, nhưng họ quan sát được kết quả: mộ ở đất sũng thì quan tài mục, đất sụt, hài cốt hỏng. Đọc câu này như một tiêu chí kỹ thuật, không phải một điềm.

Trình Di, Táng thuyết, đại ý: đất tốt là đất mà cỏ cây ở đó tươi tốt, đất sắc sáng nhuận; ông cũng dặn chọn chỗ ngày sau không thành mương ao.

Bình: "cỏ cây tươi tốt" ở đây là dấu hiệu đất lành, không phải lời khuyên trồng cây lớn sát mộ. Cỏ phủ đất giữ cho mặt mộ khỏi xói; cây lớn sát mộ thì rễ phá mộ. Hai điều không mâu thuẫn.

Đọc cho đúng mức

Nước, rễ trong mộ không phải điềm. Đó là hệ quả của đất, của nước và của cây. Lời giải "mộ có nước là con cháu gặp chuyện" không có nguồn sách nào chứng minh, và không có thống kê nào ủng hộ.

Không phải nước nào cũng cần dời mộ. Nước mưa đọng thường sửa được tại chỗ; chỉ nước ngầm dâng cao quanh năm mới thật sự đòi hỏi tôn nền hoặc chuyển chỗ.

Bài không thay thợ. Cách sửa cụ thể tuỳ đất, tuỳ kết cấu mộ; nên nhờ thợ có kinh nghiệm xem tại chỗ.

Việc nên làm

• Quan sát mộ sau vài trận mưa lớn và vào cuối mùa mưa để biết nước từ đâu.
• Hỏi các gia đình có mộ gần đó và người làm nghề bốc mộ địa phương.
• Nước mưa: làm mặt mộ kín, dốc, có rãnh; mộ cát táng nên có đáy thoát.
• Nước ngầm: bàn tôn nền cả khu hoặc chuyển mộ khi cải táng.
• Không trồng cây rễ khoẻ sát mộ; cây đã lớn thì cân nhắc chắn rễ, và hỏi ý những người có quyền với cây.
• Chọn ngày sửa mộ không xung tuổi người lo việc; tu bổ để giữ mộ yên không cần đợi năm.

Nguồn tham khảo

• Táng Thư (Táng Kinh), gắn tên Quách Phác: nội thiên (trích nguyên văn câu về đất).
• Trình Di, Táng thuyết (dẫn đại ý).
• Kinh nghiệm thực hành của thợ xây và người làm nghề bốc mộ ở đồng bằng Bắc Bộ, tổng hợp dạng mô tả chung.