"Phúc ấm" và Táng Thư: lý thuyết "đồng khí cảm ứng" giữa mộ và con cháu

"Đồng khí cảm ứng" là lý lẽ trung tâm của Táng Thư: con cháu nhận thân thể từ cha ông, nên cùng một khí với hài cốt cha ông; hài cốt được khí tốt của đất thì con cháu cũng được che chở, như núi đồng ở phía Tây sụp mà chuông ở phía Đông tự ngân. Đây là một tư tưởng triết học có từ đời Hán, Tấn, chưa từng được kiểm chứng như một quy luật.

Chữ "phúc ấm" người Việt hay dùng (nhờ phúc ông bà, được bóng mát của tổ tiên) có hai gốc khác nhau: một gốc đạo lý (đời trước sống tốt, đời sau được nhờ), một gốc phong thủy (mộ tốt, con cháu tốt). Bài này đi vào gốc thứ hai: dịch đoạn Táng Thư, mở lý lẽ của sách ra từng bước, rồi đặt cạnh những người xưa đã nghi ngờ nó.

Đoạn Táng Thư

Dịch: Chôn cất là nương theo sinh khí. ... Người ta nhận thân thể từ cha mẹ; hài cốt gốc được khí, thì thân thể để lại (tức con cháu) được che chở. Kinh nói: khí cảm thì ứng, phúc của người đã khuất đến được với người sống. Cho nên núi đồng ở phía Tây sụp, chuông thiêng ở phía Đông ứng tiếng; cây nở hoa vào mùa xuân, hạt dẻ để trong nhà cũng nảy mầm. — Táng Thư, nội thiên

Chữ "ấm" trong "di thể thụ ấm" là bóng che, cùng chữ với "phúc ấm", "tập ấm" (con quan được hưởng ân của cha). Người Việt nói "phúc ấm" theo nghĩa phong thủy là đi ra từ câu này.

Lý lẽ ba bước của sách

Đọc kỹ, đoạn văn ngắn ấy là một chuỗi lập luận có cấu trúc:

1. Cùng gốc. Con cháu là "di thể", thân thể để lại của cha ông. Hai bên cùng một khí.
2. Hài cốt còn giữ khí. Ở một đoạn khác, sách nói đại ý: sống là khí tụ lại; khí kết thành xương; chết rồi thì riêng xương còn lại. Vì vậy hài cốt không phải vật chết hẳn, mà là phần khí còn đọng.
3. Cùng khí thì cảm ứng, dù cách xa. Hai thứ cùng loại, một bên động thì bên kia ứng, như đồng và chuông, như cây mẹ và hạt.

Bước thứ ba không phải sáng tạo của Táng Thư. Chu Dịch, phần Văn Ngôn giải quẻ Càn, đã có câu:

Cùng tiếng thì ứng nhau, cùng khí thì tìm nhau. — Chu Dịch, Văn Ngôn, quẻ Càn

Thời Hán, Đổng Trọng Thư và các nhà nho dựng cả một hệ "thiên nhân cảm ứng" trên ý này: trời và người, vật và vật cùng loại thì động đến nhau. Táng Thư đem nguyên lý chung ấy áp vào một trường hợp cụ thể: hài cốt tổ tiên và con cháu. Quẻ Càn có ở trang quẻ Thuần Càn.

Chuông núi Đồng: một tích được kể đi kể lại

Câu "núi đồng phía Tây sụp, chuông phía Đông ứng" gắn với một tích mà các lời chú đời sau kể, đại ý: thời Hán Vũ Đế, chuông trong cung bỗng tự kêu không ai đánh; Đông Phương Sóc tâu rằng đồng là mẹ của chuông, ắt có núi đồng sụp, mẹ con cùng khí nên cảm nhau; ít lâu sau quả có tin núi lở từ đất Thục ở phía Tây. Các bản kể khác nhau về nơi chuông kêu (có bản nói cung Vị Ương ở Trường An, có bản nói Lạc Dương); bài không chọn bản nào vì không có nguồn sử gốc xác nhận.

Thế Thuyết Tân Ngữ, thiên Văn Học, ghi một mẩu chuyện thú vị về chính câu này, đại ý: Ân Trọng Kham hỏi nhà sư Tuệ Viễn rằng Dịch lấy gì làm thể; Tuệ Viễn đáp Dịch lấy "cảm" làm thể. Ân hỏi tiếp: núi đồng phía Tây sụp, chuông thiêng phía Đông ứng, đó là Dịch chăng? Tuệ Viễn cười, không đáp. Từ thời Đông Tấn, câu ấy đã là một đề tài bàn luận triết học, chứ không phải một bằng chứng.

Hình ảnh thứ hai, "cây nở hoa mùa xuân, hạt dẻ trong nhà nảy mầm", là quan sát đời thường: hạt giữ trong nhà đến mùa thì nảy mầm cùng lúc cây ngoài vườn ra hoa. Người xưa đọc đó là cảm ứng; ngày nay ta hiểu đó là cùng một nhịp mùa (nhiệt độ, độ ẩm) tác động lên cả hai.

Người xưa nghi ngờ ra sao

Lý thuyết phúc ấm chưa bao giờ được mọi nhà tư tưởng Trung Hoa chấp nhận.

Lã Tài đời Đường, được giao hiệu đính sách âm dương, đã viết bài phê phán các sách táng, đại ý: sang hèn, thọ yểu do mệnh và do việc người làm, không do ngày chôn và chỗ chôn; ông dẫn những trường hợp chôn đúng sách mà nhà vẫn suy, chôn không theo sách mà nhà vẫn thịnh.

Tư Mã Quang đời Tống, trong bài Táng luận, đại ý: người đời tin thuyết táng, để quàn cha mẹ nhiều năm không chôn chỉ vì chưa tìm được đất; nhà ông chôn cất theo lễ, không theo thầy địa lý, mà con cháu vẫn làm nên.

Trình Di, cũng đời Tống, không bác hẳn mà đọc lại: chọn đất là để người khuất được yên; người khuất yên thì lòng con cháu yên, nhà tự thịnh. Ông chuyển "cảm ứng" từ chuyện khí sang chuyện lòng hiếu. Đây là lối đọc gần với chữ "phúc ấm" theo nghĩa đạo lý của người Việt.

Ba người, ba thái độ: bác bỏ, phê phán hậu quả xã hội, và diễn giải lại. Cả ba đều sống trong cùng nền văn hoá đã sinh ra Táng Thư.

Người Việt đón nhận thế nào

Ở Việt Nam, lý thuyết phúc ấm hoà vào tục thờ cúng tổ tiên và tạo ra cả một kho truyện "mộ phát": dòng họ này đỗ đạt vì mộ tổ đặt đúng huyệt, họ kia suy vì mộ bị động. Những truyện ấy có giá trị văn hoá thật, nhưng phần lớn được kể sau khi dòng họ đã thịnh hay đã suy, nên không kiểm được chiều nhân quả. Bài những ngôi mộ có tiếng trong truyện địa lý Việt tách truyện kể khỏi sử liệu ở vài trường hợp nổi tiếng.

Song song, người Việt giữ một lối hiểu "phúc ấm" không cần đến mộ: "đời cha ăn mặn, đời con khát nước", "ở hiền gặp lành". Lối hiểu đạo lý ấy không mâu thuẫn với việc chăm sóc mộ phần; nó chỉ đặt trọng tâm ở cách sống của người đi trước.

Sách cổ nói gì

Người nhận thân thể từ cha mẹ; hài cốt gốc được khí thì thân thể để lại được che chở. — Táng Thư, nội thiên

Cùng tiếng thì ứng nhau, cùng khí thì tìm nhau. — Chu Dịch, Văn Ngôn, quẻ Càn

Bình: câu Chu Dịch nói về đạo lý chung (người tốt tìm đến nhau, vật cùng loại hợp nhau); Táng Thư mượn nó để dựng một cơ chế cụ thể giữa mộ và con cháu. Bước nhảy từ nguyên lý chung sang cơ chế cụ thể ấy là chỗ các nhà phê bình như Lã Tài, Tư Mã Quang nhắm vào. Xem thêm về sách ở bài Táng Thư và về người gắn tên với sách ở bài Quách Phác.

Đọc cho đúng mức

Đây là tư tưởng, không phải quy luật đã kiểm. Chưa có nghiên cứu nào cho thấy vị trí mộ ảnh hưởng đến đời sống con cháu.

Tác giả Táng Thư là truyền thống. Sách gắn tên Quách Phác đời Tấn, nhưng văn bản hiện còn được nhiều học giả cho là hình thành muộn hơn và được san định qua nhiều đời (bản Ngô Trừng đời Nguyên là bản hay dùng).

Tích chuông núi Đồng có nhiều dị bản và không có nguồn sử gốc xác nhận.

Chăm sóc mộ phần vẫn có giá trị dù không tin cơ chế cảm ứng: đó là lòng hiếu, là sự gắn kết của dòng họ, là ký ức gia đình.

Việc nên làm

• Đọc Táng Thư như một văn bản tư tưởng: hiểu lý lẽ của nó, và hiểu cả những người đã phản bác nó.
• Chăm mộ phần cho sạch, khô, yên, như Trình Di khuyên, mà không cần đặt kỳ vọng phúc họa vào đó.
• Khi nghe một lời khuyên động mộ để "đổi vận", hỏi rõ căn cứ và cân nhắc cái giá của việc động mộ.
• Giữ gia phả, kể chuyện tổ tiên cho con cháu: đó là phần "phúc ấm" ai cũng để lại được.

Nguồn tham khảo

• Táng Thư (Táng Kinh), gắn tên Quách Phác: nội thiên; bản san định của Ngô Trừng đời Nguyên (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, Văn Ngôn truyện, quẻ Càn (trích nguyên văn).
• Lưu Nghĩa Khánh, Thế Thuyết Tân Ngữ, thiên Văn Học: chuyện Ân Trọng Kham hỏi Tuệ Viễn (dẫn đại ý).
• Lã Tài, bài phê phán sách táng chép trong Cựu Đường Thư (dẫn đại ý).
• Tư Mã Quang, Táng luận; Trình Di, Táng thuyết (dẫn đại ý).