"Mộ kết": lời đồn dân gian và giải thích khoa học

"Mộ kết" là cách dân gian gọi khi bốc mộ thấy thi hài chưa tiêu — da thịt còn nguyên hoặc hóa thành lớp sáp trắng — hoặc thấy rễ cây quấn chặt, mối đùn thành gò trên mộ. Nhiều nơi tin đó là mộ "kết phát", nên lấp lại giữ nguyên. Về khoa học, thi hài chưa tiêu phần lớn do đất ẩm, thiếu khí làm mỡ cơ thể biến thành sáp mỡ — một dạng xà phòng hóa.

Dân gian gọi "mộ kết" khi nào

Chữ "kết" trong nghề địa lý có nghĩa là khí tụ lại, như "kết huyệt" là chỗ đất tụ khí thành huyệt. "Mộ kết" vì thế mang nghĩa ngôi mộ đã "bắt" được khí của đất. Trong lời kể dân gian, có mấy dạng hay được gọi là mộ kết:

Không phải nơi nào cũng coi mộ kết là tốt. Có vùng cho rằng thi hài không tiêu là điều chưa trọn, cần cải táng; có vùng lại kiêng động đến vì sợ "phá kết". Hai cách nghĩ trái nhau cùng tồn tại, đôi khi ngay trong một làng. Điều đó cho thấy đây là lời giải thích sau sự việc, không phải một quy tắc có sách vở.

Sáp mỡ: vì sao thi hài không tiêu

Trong điều kiện bình thường — đất thoáng khí, ẩm vừa — thi hài tiêu dần qua hoạt động của vi khuẩn và côn trùng, sau vài năm còn lại hài cốt. Nhưng khi đất ẩm đẫm và thiếu không khí, một tiến trình khác chiếm ưu thế.

Giới pháp y gọi đó là sự hình thành sáp mỡ. Mỡ trong cơ thể bị thủy phân trong nước, tách ra các axit béo; vi khuẩn sống không cần không khí tiếp tục biến đổi chúng; các axit béo kết hợp với khoáng chất trong đất và nước ngầm tạo thành một chất giống như xà phòng — màu trắng xám hoặc ngà vàng, sờ vào thấy mềm như sáp lúc đầu, về sau cứng và giòn. Chính vì vậy người ta còn gọi đây là hiện tượng xà phòng hóa thi hài.

Lớp sáp này rất bền. Một khi đã hình thành, nó bọc lấy hình dáng thân thể và có thể giữ nguyên nhiều năm, thậm chí rất lâu, vì vi khuẩn khó phân hủy tiếp. Người bốc mộ nhìn thấy một thân hình "còn nguyên" — và từ đó sinh ra lời đồn.

Những điều kiện làm sáp mỡ dễ hình thành:

• Đất sét nặng, giữ nước, ít không khí lọt xuống.
• Mực nước ngầm cao, huyệt ngâm nước theo mùa.
• Quan tài kín, nắp gắn chặt, sơn phủ kín.
• Người có nhiều mỡ trong cơ thể.

Đây là lý do mộ ở vùng trũng, ven sông, đồng chiêm hay gặp "mộ kết" hơn mộ trên gò cao, đất pha cát.

Những yếu tố hiện đại làm thi hài chậm tiêu

Ngoài đất, có mấy thói quen tang lễ những năm gần đây làm thi hài tiêu chậm hơn hẳn so với thời trước:

• Ướp thuốc để quàn được lâu trong những ngày chờ con cháu ở xa về. Hóa chất ướp ức chế vi khuẩn, nên cũng ức chế sự phân hủy dưới đất.
• Liệm trong túi ni lông hoặc bọc nhiều lớp vải tổng hợp, ngăn nước và không khí lưu thông.
• Quan tài gỗ công nghiệp sơn kín, quan tài có lót kín, tạo một khoang gần như không thông khí.

Ghép ba yếu tố này với một huyệt ẩm thì rất có thể sau ba năm thi hài chưa thành hài cốt. Nhiều gia đình mở mộ đúng hẹn, thấy cảnh ấy và lo lắng mãi. Hiểu được nguyên nhân giúp người nhà nhẹ lòng: đó là vật lý và hóa học, không phải một điềm báo. Bài Cải táng nói thêm về mốc thời gian.

Rễ cây quấn và mối đùn

Rễ cây đi tìm nước và chất dinh dưỡng. Một huyệt mộ là chỗ đất được xới tơi, giữ ẩm, giàu chất hữu cơ và khoáng chất — rễ tự nhiên hướng về đó. Cây lớn trong vòng vài mét quanh mộ, sau vài năm, có thể đưa rễ bọc kín quan tài và luồn qua hài cốt. Không có gì huyền bí: rễ đi đến chỗ dễ đi và có nước.

Về mặt thực tế, rễ cây lớn có hại cho mộ hơn là có lợi: rễ phình to làm nứt thành mộ, vỡ tiểu, xô lệch hài cốt. Đây là lý do người làm nghề khuyên không trồng cây lớn sát mộ. Bài Chọn đất đặt mộ có nói thêm.

Mối tìm gỗ và đất ẩm. Quan tài gỗ chôn trong đất là nguồn thức ăn lý tưởng. Đàn mối làm tổ, đùn đất lên thành gò, khiến nấm mộ cao dần. Dân gian thấy mộ "tự lớn" thì cho là điềm tốt; nhìn theo người làm nghề, mối ăn rỗng quan tài có thể làm nấm mộ sụt bất ngờ khi tổ bỏ đi.

Màu xương cũng có lý do vật chất. Hài cốt hút khoáng chất và chất màu từ đất, nước ngầm, gỗ quan tài mục. Xương nằm lâu trong đất khô, thoáng thường có màu vàng ngà đến vàng sẫm; xương ngâm nước, nằm trong đất nhiều sắt, mangan thường sẫm nâu hoặc đen. Dân gian đọc màu vàng là tốt, màu đen là xấu — về thực chất đó là dấu hiệu đất khô hay đất ngập.

Khi bốc mộ gặp "mộ kết" thì làm gì

Cách xử lý mà phần đông thợ có nghề và các gia đình chọn khá nhẹ nhàng:

1. Giữ bình tĩnh, che kín huyệt, mời người không phận sự lùi ra.
2. Thi hài chưa tiêu: lấp lại cẩn thận, hẹn một vài năm sau. Một số gia đình bàn với nhau và chọn hỏa táng — đây cũng là cách nhiều nơi làm khi phải di dời gấp. Lựa chọn nào cũng cần sự đồng thuận trong nhà.
3. Rễ cây quấn: thợ cắt rễ nhẹ nhàng, gỡ hài cốt; cân nhắc chặt bớt cây lớn quanh mộ mới.
4. Mối: xử lý tổ mối ở mộ mới; dùng tiểu sành và mộ xây để hạn chế mối quay lại.
5. Giữ vệ sinh: găng, khẩu trang, vôi bột; lớp sáp mỡ có mùi và có thể còn vi khuẩn.

Điều nên tránh: vì nghe một lời đồn mà vội vàng cải táng lại nhiều lần, hoặc trả tiền lớn cho những nghi lễ "giữ kết", "phá kết". Những dịch vụ dọa dẫm gia đình có tang là chuyện cũ, bài "Động mồ mả" bàn riêng.

Sách cổ nói gì

Đất phải mịn mà chắc, nhuận mà không ướt sũng, cắt ra như mỡ đông, như ngọc, đủ cả năm màu. — Táng Thư, nội thiên

Bình: "nhuận mà không trạch" — ẩm mà không đọng nước — chính là loại đất trong đó thi hài tiêu tự nhiên và hài cốt khô ráo. Đất "trạch", đọng nước, là đất sinh ra sáp mỡ. Nghĩa là theo đúng tiêu chí của Táng Thư, một ngôi mộ mà thi hài không tiêu thường là dấu hiệu đất chưa đạt, chứ không phải đất "kết".

Người nhận thân thể từ cha mẹ; hài cốt gốc được khí thì thân thể con cháu được che chở. — Táng Thư, nội thiên

Bình: Táng Thư nói đến hài cốt — "bản hài" — là thứ nhận khí. Trong logic của chính sách này, việc thi hài trở về thành hài cốt sạch sẽ là bước tự nhiên. Lời đồn "thi hài còn nguyên là mộ kết" không có gốc trong Táng Thư; nó là cách hiểu dân gian về sau.

Đọc cho đúng mức

Thứ nhất, "mộ kết" là quan niệm dân gian, không có trong sách địa lý cổ theo nghĩa thi hài không tiêu. Không có bằng chứng nào cho thấy một ngôi mộ như vậy liên quan đến phúc họa của con cháu.

Thứ hai, các hiện tượng đi kèm — sáp mỡ, rễ quấn, mối đùn, màu xương — đều có giải thích vật chất rõ ràng: độ ẩm, không khí, khoáng chất, sinh vật trong đất.

Thứ ba, vùng miền và dòng họ có cách đọc khác nhau, kể cả trái ngược nhau. Tôn trọng cách nghĩ của người lớn trong nhà là điều nên làm; nhưng không nên để lời đồn đẩy gia đình vào những quyết định tốn kém hoặc vội vàng.

Thứ tư, nếu muốn tránh mộ kết cho lần sau, cách hiệu quả nhất là chọn đất khô, thoát nước và hạn chế bọc kín thi hài khi liệm — phần này nên bàn với gia đình và nhà tang lễ.

Việc nên làm

• Khi chuẩn bị cải táng, chuẩn bị tâm lý cho khả năng thi hài chưa tiêu; bàn trước trong nhà sẽ xử lý thế nào.
• Mời thợ có kinh nghiệm, nói rõ với thợ về đất và cách liệm năm xưa nếu còn nhớ.
• Ở mộ mới, chọn chỗ khô ráo, xa cây lớn; dùng tiểu sành và xây mộ để hạn chế mối và rễ.
• Ghi lại những gì thấy khi bốc mộ để đời sau có thông tin, thay vì chỉ truyền miệng.

Nguồn tham khảo

• Táng Thư (Táng Kinh), gắn tên Quách Phác — nội thiên; bản san định của Ngô Trừng đời Nguyên.
• Tài liệu pháp y phổ thông về các biến đổi của thi hài sau khi chôn, phần hiện tượng sáp mỡ (xà phòng hóa).