Di dời mộ do giải toả: gia đình cần biết gì về tục lệ và thủ tục

Di dời mộ do giải toả có hai phần chạy song song. Phần thủ tục: mộ phải nằm trong phương án bồi thường, gia đình được bố trí chỗ mới và được trả chi phí đào, bốc, di chuyển, xây lại theo đơn giá của tỉnh (Nghị định 88/2024, Điều 15). Phần tục: chọn ngày, cách bốc, cách xử lý mộ chưa tiêu, và năm 2027 thì tránh tọa mộ mới về phía Tây.

Khác với cải táng tự chọn, di dời do giải toả có hạn chót không do gia đình quyết. Phần lớn lo lắng của các gia đình đến từ cảm giác bị ép làm một việc tâm linh theo lịch của người khác. Bài sắp xếp lại để thấy phần nào phải theo hạn, phần nào gia đình vẫn tự chọn được.

Phần thủ tục: những mốc gia đình sẽ gặp

Khi Nhà nước thu hồi đất có mộ, quy trình chung (chi tiết tuỳ tỉnh) thường đi qua các bước:

Về căn cứ. Nghị định 88/2024/NĐ-CP (hướng dẫn Luật Đất đai 2024 về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư) có Điều 15 làm căn cứ để các tỉnh ban hành quy định cụ thể về bồi thường, hỗ trợ di dời mồ mả. Nguyên tắc chung ở các quy định tỉnh: người có mộ phải di dời được bố trí đất theo phương án được duyệt và được thanh toán chi phí đào, bốc, di chuyển, xây dựng mới và các chi phí hợp lý khác. Đơn giá do từng tỉnh ban hành, thường chia theo loại mộ (mộ đất, mộ xây, mộ có kiến trúc), theo đã hay chưa cải táng. Nhiều tỉnh có thêm mức hỗ trợ khi gia đình tự thu xếp đưa mộ ra ngoài khu được bố trí, kèm xác nhận nơi đến.

Nghị định 23/2016/NĐ-CP về nghĩa trang (Điều 12) cũng liệt kê các trường hợp phần mộ riêng lẻ phải di chuyển, trong đó có trường hợp để thực hiện dự án theo quy hoạch, và yêu cầu di chuyển vào nghĩa trang được xây dựng, quản lý theo quy hoạch.

Bài này không thay tư vấn pháp lý. Văn bản, đơn giá thay đổi theo thời gian và theo tỉnh, lại vừa có thay đổi về cấp chính quyền địa phương; muốn biết con số cụ thể, gia đình nên hỏi đơn vị bồi thường hoặc UBND xã, phường nơi có đất và xin bản quyết định đơn giá đang có hiệu lực.

Mộ chưa ai nhận. Mộ trong phạm vi thu hồi mà không có thân nhân kê khai thường được xếp là mộ vô chủ và di chuyển theo phương án chung. Nhà nào có mộ người thân ở vùng giải toả mà sống xa nên theo dõi thông báo, nhờ họ hàng tại chỗ kê khai giúp.

Phần tục: cái gì vẫn tự chọn được

Hạn chót là của dự án, nhưng trong khoảng thời gian cho phép, gia đình vẫn có những lựa chọn:

Ngày bốc. Trong khung thời gian được giao, nhiều gia đình vẫn chọn một ngày không xung tuổi người trưởng họ hoặc người đứng ra lo việc, giờ làm thường là đêm hoặc rạng sáng như cải táng. Nếu hạn quá gấp, phần đông thầy cho rằng việc làm theo yêu cầu của dự án thuộc loại "bất đắc dĩ", lễ cáo trước là đủ, không cần đợi ngày thật đẹp. Cách chọn ngày cho việc mộ ở bài xem ngày an táng.

Nơi đến và hướng mộ mới. Nếu được bố trí trong nghĩa trang quy hoạch, hướng và vị trí thường đã định sẵn (xem bài hướng mộ trong nghĩa trang đã quy hoạch). Nếu gia đình tự lo đất, đây là lúc xét hướng mộ. Năm 2027 (Đinh Mùi), theo bảng đã tính ở bài Tam Sát, Thái Tuế, Tuế Phá 2027, nhiều thầy khuyên tránh mộ mới tọa Tây (Tam Sát ở Thân, Dậu, Tuất) và tránh sơn Sửu (Tuế Phá).

Gom mộ. Giải toả nhiều khi là dịp các chi trong họ gom mộ tản mát về một khu. Nếu làm vậy, nên thống nhất trước thứ tự đặt mộ; xem bài mộ tổ, mộ ông, mộ bà.

Hỏa táng hài cốt. Một số gia đình nhân di dời mà hỏa táng hài cốt rồi đặt tro ở chùa hoặc nghĩa trang. Đây là lựa chọn hợp pháp và ngày càng phổ biến ở đô thị; quan niệm xung quanh có ở bài tro cốt để ở đâu.

Mộ chưa tiêu, mộ mới chôn: tình huống khó nhất

Giải toả không chờ ba năm. Khi phải di dời một ngôi mộ mới chôn hoặc mộ mở ra thấy thi hài chưa tiêu, gia đình thường rất căng thẳng. Cách xử lý phổ biến:

• Báo trước với đơn vị bồi thường để mộ được xếp đúng loại "chưa cải táng" (đơn giá thường khác).
• Thuê đội làm có kinh nghiệm, có đồ bảo hộ, có quan tài hoặc tiểu phù hợp để chuyển nguyên trạng.
• Chuyển nguyên quan tài sang chỗ mới, chôn lại như hung táng, hẹn cải táng sau; hoặc đưa đi hỏa táng nếu gia đình đồng ý.

Hiện tượng thi hài lâu tiêu phần lớn là chuyện đất và cách liệm, không phải điềm gì; bài mộ kết giải thích kỹ.

Lễ cáo: giữ đơn giản

Phần nghi lễ (cáo thổ thần, cáo vong trước khi động mộ) theo tục từng vùng; site không đăng văn khấn. Điều đáng nhắc là tinh thần: người xưa coi việc động đến mộ là việc lớn, cần báo trước, làm kín đáo, làm cẩn thận. Tinh thần ấy áp được cho cả khi phải làm gấp. Đồ lễ nhiều hay ít không phải điều quyết định.

Sách cổ nói gì

Trình Di đời Tống, bài Táng thuyết, đại ý: chọn đất để táng phải lo năm điều, rằng ngày sau chỗ ấy không thành đường đi, không thành thành quách, không thành mương ao, không bị người quyền thế chiếm, không bị cày bừa tới.

Bình: gần chín trăm năm trước, Trình Di đã thấy đúng cái hoàn cảnh mà nhiều gia đình gặp hôm nay: đất mộ bị biến thành đường, thành công trình. Ông không coi đó là tai hoạ do phong thủy, mà là lý do để chọn chỗ đặt mộ có thể yên lâu dài. Đọc theo tinh thần ấy, chỗ mới trong một nghĩa trang có quy hoạch, có hợp đồng, có ban quản lý chính là cái "yên lâu dài" mà ông muốn.

Đọc cho đúng mức

Di dời không phải "động mồ mả" theo nghĩa xấu. Khái niệm động mồ mả trong dân gian nói về mộ bị xâm phạm không có lý do; di dời có lễ, có kế hoạch là việc khác. Xem bài động mồ mả.

Đơn giá trong bài không có. Bài cố ý không đưa con số vì mỗi tỉnh một bảng, lại đổi theo năm.

Năm Tam Sát chỉ là một lớp. Nếu hạn của dự án rơi vào năm có phương kiêng, phần đông thầy ưu tiên việc di dời đúng hạn, kín đáo, hơn là cố né phương.

Việc nên làm

• Có mặt khi kiểm đếm, kê khai đủ mộ và đúng loại mộ.
• Đọc phần di dời mồ mả trong phương án khi được niêm yết, hỏi lại chỗ chưa rõ.
• Xin bản quyết định đơn giá của tỉnh đang có hiệu lực; giữ mọi biên bản, chứng từ.
• Thống nhất trong họ: nơi đến, có gom mộ không, có hỏa táng hài cốt không.
• Chọn ngày trong khung được phép; nếu gấp, làm lễ cáo đơn giản và di dời đúng hạn.

Nguồn tham khảo

• Nghị định 88/2024/NĐ-CP của Chính phủ quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất: Điều 15 (căn cứ quy định của tỉnh về di dời mồ mả).
• Nghị định 23/2016/NĐ-CP của Chính phủ về xây dựng, quản lý, sử dụng nghĩa trang và cơ sở hỏa táng: Điều 12.
• Quy định bồi thường, hỗ trợ di dời mồ mả của các tỉnh ban hành năm 2024 (đối chiếu nguyên tắc chung, không dẫn đơn giá).
• Trình Di, Táng thuyết (dẫn đại ý).