Những ngôi mộ có tiếng trong truyện địa lý Việt: mộ họ Nguyễn ở Gia Miêu, mộ Trạng Trình

Hai cái tên hay được nhắc nhất trong truyện địa lý Việt là lăng Trường Nguyên của Nguyễn Kim dưới núi Thiên Tôn (Gia Miêu, Thanh Hoá) và Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm. Sử liệu xác nhận được nơi chốn, năm tháng, việc vua Nguyễn tôn phong núi; còn chuyện "mộ phát" thì thuộc truyện kể. Bài tách hai lớp ấy và không gán việc dòng họ thịnh suy cho ngôi mộ.

Truyện mộ phát hấp dẫn vì nó trả lời một câu hỏi ai cũng muốn hỏi: vì sao một dòng họ bỗng lên. Nhưng phần lớn truyện được kể sau khi dòng họ đã lên, nên chiều nhân quả bị đảo. Bài dùng một khung ba lớp để đọc từng trường hợp.

Khung đọc ba lớp

Truyện địa lý thường trộn cả ba lớp trong một câu. Việc của người đọc là gỡ ra.

Lăng Trường Nguyên ở Gia Miêu

Lớp sử. Nguyễn Kim (1468–1545) là tướng phò nhà Lê chống nhà Mạc, cha của Nguyễn Hoàng, người mở nghiệp các chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Theo gia phả Nguyễn Phước tộc, ông mất năm 1545, bị hàng tướng nhà Mạc là Dương Chấp Nhất đầu độc. Quê họ là làng Gia Miêu (vùng huyện Hà Trung cũ, Thanh Hoá), về sau được gọi là đất "quý hương", đất phát tích của nhà Nguyễn.

Lăng của ông có tên chính thức là Trường Nguyên, dưới chân núi mà thời Nguyễn gọi là Thiên Tôn (cũng gọi núi Triệu Tường). Theo các bài khảo cứu dẫn Nguyễn Phước tộc thế phả, sau khi Gia Long lên ngôi, nhà Nguyễn công khai và tôn tạo khu lăng; năm 1822 vua Minh Mạng cho dựng bia; các năm 1834–1835 xây hai vòng luỹ bao quanh khu lăng miếu Triệu Tường. Năm Minh Mạng thứ hai (1821), vua có dụ phong thần núi hiệu Thiên Tôn và lập đền thờ; dụ nói đại ý nhà nước gây dựng nghiệp lớn là nhờ khí thiêng chung đúc ở lăng tổ. Núi Thiên Tôn về sau được đưa vào thờ theo ở đàn Nam Giao và được chạm trên Cao Đỉnh, một trong Cửu Đỉnh ở Huế.

Lớp truyện. Truyện kể rằng núi Triệu Tường có huyệt "long khẩu" (miệng rồng). Khi đưa quan tài Nguyễn Kim vào huyệt, trời nổi mưa gió sấm sét dữ dội, người đưa tang sợ hãi chạy tán loạn; khi tạnh thì chỉ thấy núi đá cỏ cây, không ai biết huyệt ở đâu. Hỏi đến thì người lo việc đáp là ông được "hổ táng, thiêng táng"; việc tế lễ chỉ hướng về núi mà vọng bái.

Gỡ hai lớp. Có một lời giải không cần đến huyệt rồng: Nguyễn Kim mất giữa lúc chiến tranh Lê – Mạc đang ác liệt, lại bị đối phương đầu độc. Giữ kín nơi táng một vị chủ tướng là cách phổ biến để tránh mộ bị phía bên kia xâm phạm. Truyện "hổ táng, thiêng táng" vừa giải thích sự bí mật ấy, vừa phủ lên nó một vẻ thiêng. Việc vua Minh Mạng ba thế kỷ sau gọi đó là "khí thiêng chung đúc ở lăng tổ" thuộc về một lớp khác nữa: một triều đại đang khẳng định tính chính danh, và câu chuyện phong thủy về tổ tiên là một phần của diễn ngôn ấy.

Đọc theo khung này, sử liệu xác nhận được nơi chốn và các việc nhà Nguyễn làm; không có sử liệu nào chứng minh được rằng ngôi mộ làm nên nghiệp chúa, nghiệp vua. Nghiệp ấy có những nguyên nhân mà sử đã chép: Nguyễn Hoàng vào trấn Thuận Hoá năm 1558, hơn hai thế kỷ khai phá phương Nam, và cuộc chiến của Nguyễn Ánh.

Trạng Trình: ông thầy của đất lớn hơn là chủ của một ngôi mộ

Lớp sử. Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491–1585) sinh ở làng Trung Am (vùng huyện Vĩnh Bảo cũ, Hải Phòng), đỗ Trạng nguyên năm 1535 thời Mạc, làm quan rồi về quê dạy học, dựng am Bạch Vân, được nhà Mạc phong Trình Quốc Công nên đời gọi là Trạng Trình. Khu đền thờ ông ở Trung Am là di tích quốc gia đặc biệt.

Lớp truyện. Quanh Trạng Trình có vô số giai thoại, phần lớn về lời tiên đoán (sấm Trạng Trình), không phải về ngôi mộ của ông. Câu chuyện "địa lý" nổi tiếng nhất gắn với ông lại không nói về mộ mà về chọn đất dựng nghiệp: Nguyễn Hoàng sai người đến hỏi kế, ông chỉ nói một câu, thường được chép là "Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân" (một dải Hoành Sơn, muôn đời dung thân). Câu này được kể lại trong sử nhà Nguyễn ở phần Tiền biên của Đại Nam Thực Lục; dù vậy, như mọi chuyện được triều đại ghi sau sự việc, nó cũng mang dấu của người chép.

Gỡ hai lớp. Chúng tôi không tìm được ghi chép đáng tin nào về chuyện "mộ Trạng Trình phát" hay "đất mộ Trạng Trình có huyệt quý". Những câu chuyện như thế lưu hành trên mạng không có nguồn. Điều đáng nói là: nhân vật được coi là bậc thầy lý số của Việt Nam lại được nhớ đến với một lời khuyên địa lý theo nghĩa chính trị, quân sự, chọn một dải đất có núi chắn, có biển, xa trung tâm tranh chấp. Đó là địa lý ở quy mô quốc gia, gần với tinh thần "chọn chỗ yên lâu dài" của Trình Di hơn là với chuyện huyệt mộ.

Kho truyện Tả Ao, Cao Biền và motif "thầy để đất"

Hai trường hợp trên nằm trong một kho truyện lớn hơn: truyện thầy địa lý Tả Ao "để đất" cho người nghèo có lòng tốt, truyện Cao Biền đời Đường đi yểm long mạch nước Nam. Các truyện ấy có chung vài motif:

• Thầy để đất trả ơn: người nghèo giúp thầy, được chỉ cho huyệt, đời sau phát. Motif này dạy đạo lý "ở hiền gặp lành" bằng ngôn ngữ phong thủy.
• Huyệt tự khép, hổ táng, mối đùn: giải thích vì sao không ai tìm được mộ, đồng thời làm mộ thiêng hơn.
• Ngoại bang yểm đất: truyện Cao Biền gói nỗi lo về sự thống trị phương Bắc vào hình ảnh long mạch bị trấn.

Đọc như văn hoá, đây là kho truyện quý. Đọc như bằng chứng, nó không đứng được. Chi tiết ở các bài Tả Ao, Cao Biền và địa lý, long mạch Việt Nam.

Sách cổ nói gì

Đại Nam Thực Lục, phần Tiền biên, chép việc các chúa Nguyễn, trong đó có chuyện Nguyễn Hoàng xin vào trấn Thuận Hoá; đại ý câu trả lời của Nguyễn Bỉnh Khiêm là "Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân". Đại Nam Nhất Thống Chí là bộ địa chí của triều Nguyễn, chép sơn xuyên, lăng miếu theo từng tỉnh, là nơi nên tìm khi muốn đối chiếu tên núi, tên lăng.

Bình: cả hai bộ sách đều do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn. Chúng đáng tin về tên đất, năm tháng, việc triều đình làm; nhưng khi chép về tổ tiên nhà Nguyễn, đó vẫn là triều đại viết về chính mình. Người đọc nên giữ khoảng cách ấy, nhất là với các đoạn nói về điềm lành.

Đọc cho đúng mức

Không gán "phát" cho mộ. Bài không nói mộ nào làm dòng họ nào thịnh; không có cách kiểm chiều nhân quả ấy.

Một số chi tiết chỉ có ở tài liệu thứ cấp. Các mốc 1821, 1822, 1834–1835 và truyện hổ táng ở Gia Miêu được bài dẫn qua các khảo cứu dựa trên Nguyễn Phước tộc thế phả; chưa đối chiếu trực tiếp văn bản gốc.

Câu "Hoành Sơn nhất đái" có nhiều cách chép và cách hiểu. Bài dùng bản phổ biến.

Truyện kể có giá trị riêng. Tách truyện khỏi sử không phải để xem nhẹ truyện, mà để mỗi thứ được đọc đúng chỗ.

Việc nên làm

• Khi nghe một truyện "mộ phát", hỏi: chuyện được chép lần đầu khi nào, ai chép, trước hay sau khi dòng họ thịnh.
• Muốn tìm hiểu một lăng mộ lịch sử, bắt đầu từ văn bia có niên đại và bộ địa chí của địa phương.
• Với mộ của gia đình mình, ghi chép rõ ràng (tên, năm, nơi táng, người lo việc) vào gia phả, để đời sau có sử chứ không chỉ có truyện.
• Đến thăm các di tích như Gia Miêu, Trung Am để thấy cảnh quan thật, thay vì chỉ đọc truyện.

Nguồn tham khảo

• Hội đồng trị sự Nguyễn Phước tộc, Nguyễn Phước tộc thế phả, NXB Thuận Hóa, 1995 (dẫn đại ý qua các bài khảo cứu).
• Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam Thực Lục, Tiền biên (dẫn đại ý).
• Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam Nhất Thống Chí (bộ địa chí, gợi ý đối chiếu).
• Tư liệu về khu di tích đền thờ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm ở Trung Am, Vĩnh Bảo, Hải Phòng.