Tro cốt để ở chùa, ở nhà hay rải sông biển: các quan niệm và luật hiện hành

Tro cốt sau hỏa táng có bốn nơi người Việt hay chọn: gửi chùa, đặt ở nhà, chôn hoặc đặt ô ở nghĩa trang, và rải xuống sông biển. Không sách cổ nào bắt buộc một cách. Nghị định 23/2016 về nghĩa trang quy định nơi lưu giữ tro cốt phải theo quy hoạch, nhưng không có điều khoản riêng về rải tro. Chọn cách nào là chuyện của di nguyện và của gia đình.

Bài không bàn chuyện "cách nào phúc hơn". Phần ấy đã có ở bài hỏa táng và phong thủy. Ở đây đặt bốn lựa chọn cạnh nhau, mỗi lựa chọn kèm quan niệm đứng sau, điều luật liên quan và những chuyện thực tế mà gia đình thường chỉ nghĩ đến khi đã muộn.

Bốn lựa chọn đặt cạnh nhau

Cột cuối là điểm khác căn bản: ba cách đầu còn đổi được, cách thứ tư thì không. Gia đình còn phân vân nên giữ tro ở một nơi tạm (chùa, ô lưu tro) cho qua giỗ đầu, rồi mới quyết.

Gửi chùa: một tục mới hơn người ta nghĩ

Người Việt quen nghĩ gửi tro ở chùa là "đúng đạo Phật". Thật ra kinh điển nhà Phật kể chuyện trà tỳ (hỏa táng) đức Phật và chia xá lợi về các nước để dựng tháp; còn việc gửi tro người thường vào chùa thành phổ biến ở Việt Nam chủ yếu trong mấy chục năm gần đây, cùng lúc hỏa táng lan rộng ở đô thị. Nhiều chùa dựng hẳn nhà lưu tro, tháp lưu tro với hàng nghìn ô.

Quan niệm đứng sau: người khuất được nghe kinh, có người hương khói đều đặn, con cháu bận rộn vẫn yên tâm. Nhà Phật không đặt phúc phần ở chỗ tro nằm, mà ở nghiệp và ở lòng người còn sống; một số vị thầy nói thẳng rằng tro gửi chùa hay để nhà đều được, quan trọng là con cháu sống tử tế.

Chuyện thực tế nên hỏi chùa trước khi gửi: có giấy biên nhận, sổ ghi ô không; ô có đánh số không; nếu chùa trùng tu, dời tháp thì báo gia đình thế nào; giờ được vào thắp hương; có giới hạn thời gian gửi không. Những câu hỏi ấy không phải nghi ngờ nhà chùa, mà để ba mươi năm sau con cháu còn tìm được.

Đặt ở nhà: gần mà cần tính dài

Tục Việt đặt trọng tâm ở thờ cúng tổ tiên trong nhà, nên đặt tro trên hoặc cạnh bàn thờ là nối dài tự nhiên của tục ấy. Ở Nam Bộ và trong cộng đồng người Hoa, việc này đã quen từ lâu; ở Bắc Bộ, nơi tục hai lần táng còn mạnh, nhiều người còn ngại vì quan niệm "đưa người khuất về nằm trong nhà".

Không có sách phong thủy cổ nào bàn tro cốt đặt trong nhà, vì sách viết cho mộ chôn trong đất. Những lời đồn "để tro trong nhà thì âm khí nặng" là suy diễn, không có nguồn. Điều nên tính là chuyện đời thường:

• Người cùng nhà có đồng ý không, nhất là người vợ, người chồng còn sống, và con dâu, con rể. Một bình tro mà làm người trong nhà không yên thì đã đi ngược mục đích.
• Chuyển nhà, bán nhà thì bình tro đi theo. Nhà thuê, căn hộ nhỏ thì nên nghĩ trước.
• Đời sau: khi người con trực tiếp lo việc thờ cúng qua đời, tro sẽ do ai giữ. Nhiều gia đình về sau vẫn chuyển tro vào chùa hoặc nghĩa trang.
• Bình kín, đặt chỗ cao, ổn định, không để làm vật trang trí.

Ô lưu tro, mộ tro ở nghĩa trang

Nghĩa trang công viên và nhiều nghĩa trang địa phương có nhà lưu tro hoặc khu mộ tro nhỏ. Đây là cách gần với tục tảo mộ nhất: có chỗ để Thanh Minh ra thăm, có bia ghi tên.

Theo Nghị định 23/2016/NĐ-CP, việc lưu tro cốt thuộc hình thức cát táng (Điều 2 định nghĩa cát táng là mai táng hài cốt sau cải táng hoặc lưu tro cốt sau hỏa táng); kích thước ô để lọ tro phải theo quy hoạch chi tiết đã duyệt; các ô ở nhà lưu giữ tro cốt phải được đánh số. Nghĩa là ô tro ở nghĩa trang có khung pháp lý rõ nhất trong bốn cách. Cách chọn ô có ở bài chọn ô mộ ở nghĩa trang công viên.

Rải sông, rải biển: quan niệm và giới hạn

Rải tro là cách "không giữ lại gì", hay được người theo Phật hoặc người có di nguyện trở về sông nước chọn. Ở Việt Nam, rải tro xuống sông lớn, cửa biển vẫn diễn ra, thường đi thuyền ra giữa dòng vào sáng sớm.

Luật nói gì. Nghị định 23/2016 về nghĩa trang và cơ sở hỏa táng không có điều khoản nào về rải tro: không cho phép riêng, cũng không cấm riêng. Tro sau hỏa táng chủ yếu là khoáng chất, nhưng việc thả xuống sông hồ vẫn chịu các quy định chung về bảo vệ môi trường, nguồn nước, và quy định riêng của từng địa phương. Một số nơi có bến, khu vực được chỉ định. Gia đình nên hỏi chính quyền xã, phường nơi định rải, tránh hồ chứa, sông là nguồn nước sinh hoạt, và không thả kèm lọ, túi nhựa, hoa nhựa, vàng mã. Bài này không thay thế tư vấn pháp lý; văn bản có thể thay đổi, nên kiểm lại trước khi làm.

Điều nên nghĩ trước. Rải rồi thì không còn chỗ nào để viếng. Nhiều nhà vì vậy rải phần lớn, giữ lại một phần nhỏ đặt ở chùa hoặc trên bàn thờ. Ngược lại, có người cho rằng chia tro là không trọn; nếu di nguyện rõ là rải hết, nên tôn trọng di nguyện.

Khi trong nhà không thống nhất

Phần lớn khó khăn quanh tro cốt không nằm ở sách vở mà ở người còn sống: anh muốn gửi chùa gần nhà mình, em muốn mang về quê, mẹ muốn để cạnh mình. Vài kinh nghiệm:

• Di nguyện là ưu tiên đầu, nếu người mất đã nói hoặc viết lại. Người còn khoẻ nên nói điều này với con cháu từ sớm.
• Người trực tiếp thờ cúng thường là người giữ tiếng nói lớn hơn về nơi đặt tro.
• Tạm trước, quyết sau. Gửi tạm ở chùa hoặc nhà tang lễ cho đến giỗ đầu, đủ thời gian để cả nhà bớt xúc động.
• Ghi lại. Nơi gửi, số ô, người liên hệ nên ghi vào sổ gia phả hoặc một tờ giấy cất cùng giấy tờ quan trọng.

Sách cổ nói gì

Kinh điển nhà Phật, đoạn kể về những ngày cuối của đức Phật (trong Trường A Hàm, kinh Du Hành, và các bản kinh Niết Bàn), đại ý: sau khi Phật nhập diệt, thân Ngài được trà tỳ; xá lợi được chia cho các vua, các bộ tộc mang về dựng tháp cúng dường. Đây là gốc của tục hỏa táng và dựng tháp trong Phật giáo, nhưng là nghi lễ dành cho bậc thánh, không phải quy định cho người thường.

Thọ Mai Gia Lễ, sách tang lễ phổ biến ở miền Bắc, viết cho địa táng và cải táng; sách không có phần nào về tro cốt. Táng Thư cũng vậy.

Bình: im lặng của sách cổ không phải là cấm, cũng không phải là cho phép. Đó là khoảng trống mà mỗi gia đình hôm nay tự lấp bằng di nguyện, tín ngưỡng và hoàn cảnh của mình.

Đọc cho đúng mức

Không có cách "đúng" duy nhất. Ba quan niệm (nhà Phật, tục thờ tổ tiên, ý muốn trở về thiên nhiên) đều có chỗ đứng.

Luật ở đây là khung tối thiểu. Nghị định 23/2016 lo phần nghĩa trang và cơ sở hỏa táng; rải tro nằm ngoài phạm vi ấy và chịu các quy định chung, địa phương. Thông tin pháp lý trong bài nên được kiểm lại tại thời điểm làm.

Lời đồn về "âm khí", "đứt phúc" khi để tro ở nhà hay khi rải tro không có nguồn sách nào.

Việc nên làm

• Hỏi và ghi lại di nguyện của người thân khi họ còn khoẻ.
• Gửi chùa: xin giấy biên nhận, số ô, hỏi chính sách khi trùng tu.
• Đặt ở nhà: bàn với mọi người cùng sống trong nhà, nghĩ trước chuyện chuyển nhà và đời sau.
• Rải sông biển: hỏi chính quyền địa phương, tránh nguồn nước sinh hoạt, không thả đồ nhựa; cân nhắc giữ lại một phần nhỏ.
• Ghi nơi đặt tro vào gia phả hoặc giấy tờ của gia đình.

Nguồn tham khảo

• Nghị định 23/2016/NĐ-CP của Chính phủ về xây dựng, quản lý, sử dụng nghĩa trang và cơ sở hỏa táng: Điều 2 (giải thích cát táng, dịch vụ hỏa táng), Điều 3 khoản 4 (táng trong khuôn viên cơ sở tôn giáo), Điều 9, Điều 16 (ô lưu tro).
• Trường A Hàm, kinh Du Hành; các bản kinh Đại Bát Niết Bàn: đoạn trà tỳ và chia xá lợi (dẫn đại ý).
• Hồ Sĩ Dương, Thọ Mai Gia Lễ (đối chiếu: không có phần về tro cốt).