"Động mồ mả" và chuyện không may trong nhà: đọc câu dân gian cho tỉnh

"Động mồ mả" là câu dân gian chỉ việc ngôi mộ bị xâm phạm — đào bới, san lấp, sụt lún, ngập nước — và niềm tin rằng điều đó làm nhà có chuyện không may. Câu này có gốc từ tục giữ mộ cho yên, nhưng ngày nay hay bị dùng ngược: thấy nhà gặp chuyện thì đổ cho mộ, rồi bị dẫn tới những dịch vụ "sửa mộ giải hạn" tốn kém.

Chữ "động" nghĩa gốc là gì

Trong lời ăn tiếng nói của người Việt, "động" đi với mồ mả có nghĩa là chạm vào cái đáng lẽ phải để yên. Mộ là chỗ người mất "nằm yên"; ai cày lấn, đào bới, xây đè, dời đi mà không có lễ, không báo con cháu, thì gọi là động. "Động thổ" là đào đất khởi công; "động mộ" là đụng vào một ngôi mộ đã an.

Hiểu theo nghĩa ấy, câu này vốn là một lời răn, không phải một lời chẩn đoán. Làng xưa giữ nghĩa địa trên gò, cấm thả trâu, cấm lấy đất đắp bờ quanh mộ. Người ta nói "động mồ mả thì nhà không yên" để ai cũng ngại tay. Cái lõi của nó là đạo hiếu và trật tự làng xã: mộ của nhà nào, nhà ấy giữ; mộ không ai nhận, làng giữ.

Về sau câu răn bị đảo chiều. Thay vì "đừng động vào mộ, kẻo nhà không yên", nó thành "nhà không yên, chắc là mộ bị động". Một lời khuyên giữ gìn biến thành một cách giải thích cho mọi chuyện rủi. Bài này bàn đúng chỗ đảo chiều ấy.

Vì sao nhà có chuyện là nghĩ ngay tới mộ

Có mấy lý do khiến câu "động mồ mả" bật ra rất nhanh, và hiểu được chúng thì đỡ hoảng:

Chuyện không may thường đến thành chuỗi. Một người ốm, người chăm cũng mệt, việc làm ăn bị bỏ bê, rồi va chạm trong nhà. Nhìn từ trong, đó là "liên tiếp gặp xui"; nhìn từ ngoài, đó là một chuyện kéo theo chuyện khác. Người ta muốn tìm một nguyên nhân chung cho cả chuỗi — và mộ tổ là thứ duy nhất "dính" tới tất cả mọi người trong nhà.

Lời giải thích về mộ không bao giờ sai. Bất kỳ ngôi mộ nào, soi kỹ, cũng có chỗ để nói: một vết nứt, một gốc cây, một ngôi mộ mới xây bên cạnh, con đường mới làm phía trước, hướng "chưa chuẩn". Một lời giải thích lúc nào cũng tìm được bằng chứng thì cũng không thể kiểm được là đúng hay sai.

Người ta nhớ cái trùng, quên cái không trùng. Nhà sửa mộ xong, năm sau làm ăn khá lên, câu chuyện được kể lại khắp họ. Nhà sửa mộ xong mà vẫn khó khăn thì "chắc chưa làm đúng", hoặc im lặng. Còn những nhà mộ sụt lún nhiều năm mà vẫn bình thường thì chẳng ai đem ra kể.

Mộ là chỗ gửi nỗi áy náy. Nhiều người lâu không về quê, mộ cha mẹ cỏ mọc, trong lòng có lỗi. Khi nhà gặp chuyện, nỗi áy náy ấy tìm được một chỗ để đặt vào. Ở điểm này câu dân gian có phần đúng: nó nhắc con cháu quay về chăm mộ. Nhưng giữa "nên về thăm mộ" và "mộ gây ra bệnh" là một khoảng rất xa.

Ra mộ xem tận mắt: những gì thật sự cần kiểm

Khi trong nhà có người nhắc tới mộ, việc tỉnh táo nhất là về tận nơi xem, trước khi nghe bất kỳ ai nói qua điện thoại. Những thứ có thể đã "động" thật, và đều kiểm được bằng mắt:

Bảng này cho thấy một điều: phần lớn "động mồ mả" có thật là chuyện kỹ thuật đất và chuyện quản lý đất, giải quyết bằng thợ xây và bằng giấy tờ. Hai bài mộ bị nước, mộ bị rễ cây và mộ kết đi sâu phần đất; bài di dời mộ do giải tỏa nói phần thủ tục khi mộ nằm trong vùng quy hoạch.

Chụp ảnh bốn phía mộ, ghi ngày, gửi cho cả họ. Một tấm ảnh rõ ràng chấm dứt rất nhiều lời đồn đoán, và cũng là căn cứ để so sánh khi có người bảo "mộ đang có vấn đề".

Kịch bản "sửa mộ giải hạn": nhận ra từ sớm

Chuyện lợi dụng nỗi lo về mộ phần đã có từ lâu, nhưng mấy năm gần đây có thêm điện thoại, mạng xã hội, chuyển khoản, nên đi nhanh hơn. Kịch bản thường có những nét sau — gặp hai ba nét cùng lúc là nên dừng lại:

1. Phán mộ có vấn đề khi chưa ra mộ. Chỉ nghe ngày sinh, nghe kể chuyện trong nhà, "thầy" đã nói mộ bị nước, bị động, bị phạm hướng. Người làm nghề nghiêm túc, kể cả người tin vào phong thủy âm trạch, cũng phải ra tận đất mới nói.
2. Gán mọi chuyện cho một ngôi mộ. Bệnh của người này, nợ của người kia, con cái học hành sa sút — tất cả quy về một ngôi mộ tổ. Càng gom được nhiều chuyện, lời phán càng có sức nặng, và giá càng cao.
3. Tạo hạn chót. "Phải làm trước rằm", "để qua tháng này là muộn". Hạn chót là để gia đình không kịp hỏi họ hàng, không kịp gọi thợ khác báo giá.
4. Chia lễ theo cấp. Lễ "thường" vài triệu, lễ "lớn" vài chục triệu, kèm lời bóng gió rằng lễ nhỏ "không đủ". Phần vật tư thật — xi măng, gạch, đá — chiếm rất ít trong con số ấy.
5. Vừa phán vừa nhận thi công. Người nói mộ hỏng cũng là người nhận xây lại, nhận làm lễ, nhận bán đồ đặt vào mộ. Không có ai thứ hai để đối chiếu.
6. Dặn giữ kín. "Đừng nói với ai kẻo mất linh", "chỉ chủ nhà được biết". Câu này cắt gia đình khỏi những người có thể can.
7. Có màn "chứng minh". Đào lên thấy nước, thấy rễ, thấy con vật — những thứ gần như ngôi mộ nào ở đồng bằng cũng có — rồi gọi đó là bằng chứng.

Những nét chung của các dịch vụ thu tiền trên nỗi sợ — trứng gà, nước đổi màu, lời doạ "bỏ giữa chừng sẽ bị phản" — đã được phân tích ở bài bùa ngải, "thầy pháp": nhận diện lừa đảo. Ở đây chỉ nhấn phần riêng của mộ phần: mộ là thứ gia đình không thể tự xem bên trong, nên người nói gì về "bên dưới" đều khó bị bác. Đó là lý do lời phán về mộ dễ bán hơn lời phán về nhà ở.

"Mộ phạm Tam Sát", "mộ phạm Thái Tuế": đọc cho đúng sách

Một câu hay nghe: "Năm nay mộ nhà anh chị nằm đúng phương Tam Sát, phải sửa." Câu này mượn chữ của sách chọn ngày nhưng dùng sai chỗ.

Trong sách chọn ngày, Tam Sát, Thái Tuế, Tuế Phá là những phương kỵ khởi công trong năm — tức là năm ấy không nên đào đất, xây mới, đặt mộ mới tọa vào phương đó. Năm Đinh Mùi 2027, Tam Sát ở phương Tây, Tuế Phá ở phương Đông Bắc (cung Sửu); bảng đủ ở bài Tam Sát, Thái Tuế, Tuế Phá 2027. Các phương này quay vòng theo năm, nên ngôi mộ nào rồi cũng có năm rơi vào một phương kỵ so với nhà hay so với làng.

Đọc đúng sách thì ra một kết luận ngược hẳn lời phán: năm mà phương của mộ phạm Tam Sát hay Tuế Phá chính là năm nên để mộ yên, không nên đào bới sửa sang, trừ khi mộ hỏng cần chữa ngay. Một số bảng sao hạn cũng khuyên người gặp sao Mộc Đức trong năm không nên động mồ mả, như bài cải táng đã nhắc. Người lấy chữ "phạm" để đòi sửa mộ ngay trong năm ấy là đang nói ngược với chính cuốn sách họ dẫn.

Còn khi gia đình thật sự cần sửa — mộ sụt, mộ ngập — và muốn theo lịch cho yên lòng, cách làm điềm đạm là chọn một ngày hợp việc tu tạo phần mộ, tránh phương kỵ của năm, như bài xây mộ, dựng bia đã trình bày. Đó là việc một buổi tra lịch, không phải một gói lễ chục triệu.

Khi đúng là mộ bị xâm phạm

Có những trường hợp "động" theo đúng nghĩa đen: mộ bị đào trộm, bị san lấp trái phép, bị người khác xây lấn. Đây không còn là chuyện tâm linh mà là chuyện pháp luật.

Bộ luật Hình sự hiện hành có tội xâm phạm thi thể, mồ mả, hài cốt; ngoài ra, việc lấn chiếm đất nghĩa trang, xây dựng sai quy hoạch nghĩa trang có quy định xử phạt hành chính riêng. Gia đình nên:

• chụp ảnh hiện trạng, ghi rõ ngày giờ phát hiện;
• báo trưởng thôn, công an xã hoặc ban quản lý nghĩa trang;
• giữ nguyên hiện trường tới khi có người xác nhận, rồi mới sửa.

Còn ở chiều ngược lại: nếu bị doạ để lấy tiền với lý do mộ phần, hoặc đã chuyển tiền cho một "lễ" không có thật, đó là dấu hiệu của lừa đảo chiếm đoạt tài sản — có thể trình báo công an nơi cư trú, kèm tin nhắn, biên nhận chuyển khoản.

Sách cổ nói gì

Táng là nương vào sinh khí. — Táng Thư, nội thiên

Bình: câu mở đầu nổi tiếng nhất của sách địa lý âm trạch nói về việc chọn đất lúc đặt mộ, không nói gì về việc mộ đã đặt rồi thì "gây" chuyện cho con cháu theo từng năm. Lý thuyết "đồng khí cảm ứng" của Táng Thư là một tư tưởng về quan hệ giữa hài cốt và người sống, bàn kỹ ở bài "Phúc ấm" và Táng Thư; nó không phải một bảng tra để quy từng trận ốm vào từng vết nứt.

Đại ý Trình Di đời Tống, trong Táng thuyết: đất tốt thì thần linh người mất được yên, con cháu được thịnh, như vun gốc thì cành lá tốt. Nhưng ngay sau đó ông chê người đời chỉ chăm chăm chọn phương hướng, chọn ngày giờ để cầu phúc, mà quên điều chính là giữ cho mộ được yên lâu dài.

Bình: chữ quan trọng trong Trình Di là "yên". Năm điều ông lo — mộ thành đường đi, thành thành quách, thành mương ao, bị người quyền thế chiếm, bị cày bừa tới (xem bài chọn đất đặt mộ) — đều là những kiểu "động" có thật, nhìn thấy được, phòng được. Ông không bàn chuyện mộ "phạm" sao này hạn nọ.

Đại ý Tư Mã Quang đời Tống, trong Táng luận: ông chê tục để quan tài lâu không chôn để chờ thầy tìm đất, chọn giờ; cho rằng sang hèn, thọ yểu của con cháu không do đất mộ định, và kể gia đình ông an táng không theo lời thầy táng thuật mà vẫn bình thường.

Bình: ngay trong giới Nho học cũ, việc quy phúc họa cho mồ mả đã bị nghi ngờ công khai. Người hôm nay nghi ngờ những lời phán về mộ không phải là "mất gốc" — họ đang đứng cùng phía với những người đọc sách kỹ nhất thời xưa.

Đọc cho đúng mức

Thứ nhất, phong thủy âm trạch là một truyền thống tư tưởng có sách vở, nhưng mối liên hệ "mộ thế này thì nhà gặp chuyện thế kia" chưa bao giờ được kiểm chứng. Ngay các phái trong nghề cũng nói khác nhau về cùng một ngôi mộ.

Thứ hai, câu "động mồ mả" có giá trị thật ở nghĩa gốc: nó nhắc con cháu giữ mộ cho yên, về thăm, sửa chỗ hỏng. Giữ nghĩa ấy, bỏ nghĩa đảo chiều.

Thứ ba, tôn trọng niềm tin của người lớn trong nhà là điều nên làm. Ông bà muốn ra mộ thắp hương, muốn sửa lại cho tươm tất — đó là việc tốt, không cần ai chứng minh tác dụng. Điều cần tránh chỉ là quyết định tốn kém, vội vàng, dưới sức ép của một người ngoài.

Thứ tư, chuyện không may trong nhà cần được giải quyết ở đúng chỗ của nó: người ốm cần thầy thuốc, nợ nần cần kế hoạch trả, va chạm trong nhà cần ngồi lại nói chuyện. Sửa mộ, nếu làm, là việc song song cho yên lòng, không thay được những việc ấy.

Việc nên làm

• Về tận mộ xem trước khi nghe ai. Chụp ảnh bốn phía, ghi ngày, gửi cho cả họ.
• Tách hai việc: chuyện trong nhà giải quyết theo đúng lĩnh vực của nó; chuyện mộ thì xét theo hiện trạng thật của mộ.
• Sửa mộ như sửa một công trình nhỏ: xin hai ba thợ báo giá, giá ghi rõ từng hạng mục vật tư và công; tách riêng phần lễ (nếu nhà muốn làm) với phần xây.
• Hỏi họ hàng trước khi chi tiền lớn. Mộ tổ là việc chung của dòng họ; quyết riêng một nhà dễ thành chuyện bất hoà về sau.
• Muốn chọn ngày thì tự tra: việc tu sửa mộ thuộc nhóm "tu tạo phần mộ", tra được ở lịch ngày và bảng phương kỵ năm, không cần trả tiền cho người "xem giúp".
• Gặp lời doạ, hạn chót, dặn giữ kín — dừng lại, hỏi thêm một người tin cậy, và giữ lại tin nhắn, số tài khoản nếu đã bị đòi tiền.

Nguồn tham khảo

• Táng Thư (Táng Kinh), gắn tên Quách Phác — nội thiên, câu mở đầu "Táng giả, thừa sinh khí dã".
• Trình Di — Táng thuyết (đời Tống), đại ý đoạn về đất tốt và năm điều lo.
• Tư Mã Quang — Táng luận (đời Tống), đại ý.
• Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) — tội xâm phạm thi thể, mồ mả, hài cốt; tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.