Cải táng (bốc mộ, sang cát): tục lệ, thời điểm và chọn ngày

Cải táng — còn gọi bốc mộ, sang cát — là đưa hài cốt từ ngôi mộ chôn lần đầu sang tiểu sành rồi đặt vào mộ mới. Người Bắc thường làm sau khoảng ba năm, khi đã hết tang và phần mềm của thi hài đã tiêu. Mùa hay làm là cuối năm âm lịch đến quanh tiết Thanh Minh, lúc trời khô, mát. Người miền Nam phần đông chôn một lần, chỉ cải táng khi phải di dời.

Hung táng, cát táng và chữ "cải táng"

"Cải" là đổi, "táng" là chôn. Cải táng là chôn lại ở một chỗ khác, theo một cách khác.

Ở Bắc Bộ, một người qua đời thường trải qua hai lần chôn:

• Hung táng là lần đầu: quan tài đặt trong mộ đất, đắp nấm, thường chưa xây kiên cố. Chữ "hung" ở đây chỉ việc tang còn mới, không mang nghĩa xấu.
• Cát táng là lần sau: hài cốt đã được rửa sạch, xếp vào tiểu sành (cũng gọi tiểu quách), đặt vào mộ xây — nơi yên nghỉ lâu dài.

Lễ cải táng là cầu nối giữa hai lần ấy. Với người Bắc, đây là việc lớn ngang đám tang: họ hàng về đủ, con cháu đứng lễ, thợ chuyên nghiệp làm phần kỹ thuật.

Cải táng cũng được làm khi có lý do khác: mộ bị ngập, sụt lở, rễ cây xuyên vào; mộ nằm trong vùng giải tỏa; gia đình muốn đưa về nghĩa trang quê hoặc khu mộ dòng họ. Những trường hợp này không theo mốc ba năm.

Vì sao thường là ba năm

Mốc "ba năm" có ba lớp lý do chồng lên nhau, và hiểu đủ ba lớp thì biết khi nào nên linh động.

Lớp lễ. Theo tang chế Nho giáo mà Thọ Mai Gia Lễ phổ biến ở miền Bắc, con để tang cha mẹ ba năm, thực tính là hai mươi bảy tháng: giỗ đầu (tiểu tường), giỗ hết (đại tường), rồi lễ đàm tế bỏ tang. Trong thời gian còn tang, người ta không động đến mộ. Hết tang thì đã sang năm thứ ba.

Lớp sinh học. Mộ hung táng ở đồng bằng Bắc Bộ thường chôn không quá sâu, trong đất ẩm và ấm. Trong điều kiện đó, phần mềm của thi hài thường tiêu sau hai đến ba năm, còn lại hài cốt. Mốc ba năm là con số kinh nghiệm cho phần đông trường hợp.

Lớp tập quán. Nhiều nơi để bốn, năm năm, thậm chí lâu hơn, tùy đất và tùy điều kiện gia đình. Đất cát khô tiêu nhanh hơn; đất sét ẩm, đất ngập nước tiêu chậm hơn nhiều.

Có một yếu tố hiện đại làm lệch con số kinh nghiệm: thi hài được ướp thuốc để quàn lâu, liệm trong túi ni lông, quan tài gỗ công nghiệp sơn kín. Những thứ này làm thi hài tiêu chậm hẳn. Không ít gia đình mở mộ đúng ba năm thấy chưa tiêu và hoảng hốt; thật ra đó là hệ quả vật lý, bài Mộ kết giải thích kỹ.

Tục chung khi mở ra thấy chưa tiêu là lấp lại, hẹn một vài năm sau. Đây là cách xử lý nhẹ nhàng và đúng mực nhất; không có gì phải lo lắng.

Tháng nào hay làm, giờ nào hay làm

Ở Bắc Bộ, mùa cải táng tập trung từ khoảng tháng Mười âm lịch đến tháng Chạp, và từ sau Tết đến quanh tiết Thanh Minh (đầu tháng Tư dương lịch). Mùa hè gần như không ai làm.

Lý do rất thực tế:

• Đó là mùa khô của miền Bắc; mực nước ngầm xuống thấp, huyệt khô, dễ đào, hài cốt khô ráo.
• Trời lạnh, ít mùi, giảm nguy cơ vệ sinh cho người làm và người dự.
• Nông nhàn: tháng cuối năm việc đồng áng ít, họ hàng về đông đủ.

Giờ làm thường là ban đêm hoặc rạng sáng. Tục giải thích là tránh để ánh nắng chiếu thẳng vào hài cốt; nhiều nơi còn dựng bạt che kín huyệt. Về thực tế, giờ đó mát, yên tĩnh và kín đáo, hợp với một việc cần sự trang nghiêm.

Tiết Thanh Minh có vị trí riêng: người Việt ra thăm mộ, sửa sang mộ phần vào dịp này, nên nhiều nhà kết hợp cải táng trước hoặc quanh Thanh Minh để kịp sửa mộ mới.

Các bước của một lễ cải táng

Văn khấn, lễ vật và nghi thức chi tiết mỗi vùng mỗi khác, nên theo hướng dẫn của bậc lớn trong họ. Phần dưới chỉ nói trình tự và những điểm thực tế cần chuẩn bị.

Hai điểm người trong nghề hay dặn:

Mời thợ có kinh nghiệm. Việc mở quan tài, nhặt và xếp hài cốt cần người biết thứ tự xương, biết xử lý khi gặp nước, gặp rễ, gặp thi hài chưa tiêu. Một người thợ giỏi làm việc nhẹ nhàng, kính cẩn và nói rõ cho gia đình biết tình trạng.

Giữ vệ sinh. Người làm mang găng, khẩu trang, ủng; khu vực đào rắc vôi bột. Tục ở nhiều nơi khuyên người đang ốm, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ không đến gần huyệt — vừa là tục, vừa là lời khuyên vệ sinh có lý.

Bắc, Trung, Nam: ba cách nhìn về cải táng

Ở Nam Bộ, cải táng thường gắn với giải tỏa nghĩa trang ở đô thị hoặc gom mộ về khu đất gia tộc. Những năm gần đây, nhiều gia đình bốc mộ xong thì hỏa táng hài cốt, gửi tro vào chùa — cách làm không có trong tục cũ nhưng đang thành phổ biến. Bài Hỏa táng và phong thủy bàn quan điểm về việc này.

Sự khác biệt vùng miền giải thích vì sao hai người ở hai đầu đất nước đọc cùng một bài hướng dẫn cải táng lại thấy lạ: tục của mỗi nơi đều có lý do riêng, không nơi nào sai.

Chọn ngày cải táng

Chọn ngày cải táng dùng cùng bộ tiêu chí với chọn ngày an táng, cộng thêm vài điểm riêng. Các thầy thường xét theo thứ tự:

1. Tuổi người đứng lễ (thường là con trưởng): tránh ngày xung với tuổi người đó.
2. Ngày tốt chung: ngày hoàng đạo, trực hợp việc an táng; tránh các ngày sách chọn ngày coi là kỵ việc tang như Trùng Tang, Trùng Phục. Cách tính có ở bài Xem ngày an táng và Mười hai trực.
3. Phương của mộ mới trong năm: tránh để mộ mới tọa vào phương Tam Sát, Thái Tuế của năm. Năm Đinh Mùi 2027, Tam Sát ở phương Tây; xem bảng 2027.
4. Giờ: giờ hoàng đạo trong khoảng đêm hoặc rạng sáng.

Một số bảng sao hạn còn khuyên người gặp sao Mộc Đức trong năm không nên động mồ mả — sao này được xem là thuận việc dương gian, kém việc âm phần. Đây là tục của một phái chọn ngày, không phải quy tắc chung; xem Ba sao tốt Thái Dương, Thái Âm, Mộc Đức.

Khi các tiêu chí đánh nhau — ngày hợp tuổi thì trời mưa, ngày đẹp thì họ hàng không về được — các thầy có nghề thường ưu tiên điều kiện thực tế: trời khô và đủ người. Sách chọn ngày xưa cũng có những cách xử lý khi không chọn được ngày trọn vẹn, như bài xem ngày an táng đã nói.

Sách cổ nói gì

Chôn là cất giấu; cất giấu là để người ta không còn trông thấy. — Lễ Ký, thiên Đàn Cung thượng

Bình: cải táng là lúc duy nhất con cháu lại nhìn thấy người đã khuất. Câu này giải thích vì sao lễ cải táng được làm kín đáo: che bạt, làm lúc đêm, người không phận sự đứng xa. Tinh thần cất giấu, giữ gìn vẫn là trục của buổi lễ.

Bói chọn huyệt mộ và khu đất mộ, rồi đặt cho yên. — Hiếu Kinh, chương Tang Thân

Bình: cải táng là lần "đặt cho yên" thứ hai, và với người Bắc là lần quan trọng hơn, vì mộ cát táng mới là nơi lâu dài. Chữ "yên" nhắc rằng mục đích là sự ổn định — một lần cải táng làm cẩn thận tốt hơn nhiều lần đào lên chôn xuống.

Phan Kế Bính, trong Việt Nam Phong Tục, khi tả tục tang ma đầu thế kỷ hai mươi, đã phê phán đại ý rằng có người vì tin lời thầy địa lý mà cải táng cha mẹ nhiều lần để cầu phúc, làm khổ người đã khuất. Lời phê ấy hơn trăm năm vẫn còn đúng.

Đọc cho đúng mức

Thứ nhất, mốc ba năm là kinh nghiệm, không phải luật. Đất, khí hậu, cách liệm và quan tài đều làm thay đổi thời gian. Mở ra thấy chưa tiêu thì lấp lại là chuyện thường.

Thứ hai, tục lệ cải táng mỗi vùng mỗi khác, và tục của dòng họ quan trọng hơn sách vở. Không nên vì đọc một bài trên mạng mà làm khác tục họ mình, gây bất hòa trong nhà.

Thứ ba, chọn ngày là phần tinh chỉnh. Các tiêu chí chọn ngày giữa các phái không hoàn toàn khớp nhau; ngày "tốt" theo sách này có thể bị sách kia coi là thường. Điều kiện thực tế — trời khô, đủ người, thợ có kinh nghiệm — đáng cân nhắc ngang ngày tốt.

Thứ tư, nên tránh những dịch vụ nói rằng phải cải táng gấp, cải táng thêm lần nữa hay "sửa mộ" giá cao để giải chuyện không may trong nhà. Bài "Động mồ mả" bàn riêng chuyện này.

Việc nên làm

• Bàn trước trong họ: thời điểm, nơi đặt mộ mới, người đứng lễ, tục riêng của dòng họ.
• Chuẩn bị mộ mới và giấy tờ trước ngày lễ; báo ban quản lý nghĩa trang hoặc chính quyền địa phương.
• Chọn mùa khô, chọn ngày theo tuổi người đứng lễ, rồi đối chiếu phương Tam Sát, Thái Tuế của năm.
• Mời thợ có kinh nghiệm, chuẩn bị đồ bảo hộ và vôi bột.
• Tâm lý sẵn sàng cho trường hợp chưa tiêu: lấp lại, hẹn sau, không vội vàng.
• Ghi lại ngày cải táng, vị trí mộ mới, chụp ảnh bia để đời sau còn biết.

Nguồn tham khảo

• Lễ Ký — thiên Đàn Cung thượng, lời Quốc Tử Cao.
• Hiếu Kinh — chương Tang Thân.
• Thọ Mai Gia Lễ, gắn tên Hồ Sĩ Tân — phần tang lễ, tang chế ba năm.
• Phan Kế Bính — Việt Nam Phong Tục (in thành sách 1915), phần tang ma.