Kim Quỹ Yếu Lược: nửa còn lại của sách Trương Trọng Cảnh, tìm thấy trong đống sách mọt ở thư khố đời Tống

Kim Quỹ Yếu Lược là phần bàn "tạp bệnh" (các bệnh nội khoa, phụ khoa và bệnh khác ngoài sốt cấp) trong sách Trương Trọng Cảnh cuối Đông Hán. Phần này thất truyền hơn tám trăm năm, đến đời Bắc Tống mới được học sĩ Vương Thù tìm thấy trong đống sách mọt ở thư khố triều đình, rồi được cục hiệu đính biên thành 25 thiên. Nó là "nửa còn lại" của Thương Hàn Luận.

Một bộ sách, hai số phận

Trương Trọng Cảnh soạn Thương Hàn Tạp Bệnh Luận mười sáu quyển (bài Thương Hàn Luận), dựa trên Tố Vấn, Linh Khu và Tám mươi mốt nạn (bài Nạn Kinh). Sau loạn cuối Hán, sách tản mát. Đời Tây Tấn, thái y lệnh Vương Thúc Hoà gom phần bàn bệnh sốt cấp, biên thành Thương Hàn Luận; phần này được chép, được dạy liên tục. Phần tạp bệnh thì gần như biến mất khỏi văn bản truyền tay.

Chỗ khác căn bản nằm ở khung: Thương Hàn Luận đọc diễn biến, Kim Quỹ đọc từng bệnh. Đây là lý do người học Đông y gọi Thương Hàn là "lục kinh biện chứng" và Kim Quỹ là "tạng phủ, bệnh danh biện chứng".

Chuyện Vương Thù và đống sách mọt

Câu chuyện nằm ngay trong lời tựa của bản Tống, do Cao Bảo Hành, Tôn Kỳ, Lâm Ức dâng lên:

Dịch: Hàn lâm học sĩ Vương Thù khi làm việc ở quán các (thư khố triều đình), trong đống thẻ sách bị mọt đã tìm được sách "Kim Quỹ Ngọc Hàm Yếu Lược Phương" ba quyển của Trọng Cảnh: quyển thượng bàn thương hàn, quyển trung bàn tạp bệnh, quyển hạ chép các phương, kèm cả chữa bệnh phụ nữ.

Vương Thù là học sĩ đời Tống Nhân Tông, không phải thầy thuốc. Ông tìm được sách vì ông làm việc với sách. Chi tiết "đống sách mọt" cho thấy bản tìm được là bản tàn, và chữ "yếu lược" (tóm lược điều cốt yếu) trong tên cho thấy đó là bản rút gọn chứ không phải nguyên bản.

Lời tựa nói tiếp cách các nhà hiệu đính xử lý:

Dịch: Vì phần thương hàn trong đó bị lược bớt nhiều, nên cắt từ tạp bệnh trở xuống, kết thúc ở phần kiêng kỵ ăn uống, tổng cộng hai mươi lăm thiên, bỏ trùng lặp còn hai trăm sáu mươi hai phương, đóng thành ba quyển thượng, trung, hạ.

Tức là cuốn Kim Quỹ ta đọc hôm nay là bản do người đời Tống cắt, ghép, sắp lại từ một bản tóm lược mọt nát. Phần thương hàn của bản ấy bị bỏ đi, vì đã có Thương Hàn Luận đầy đủ hơn.

Hai mươi lăm thiên

Mục lục bản số hoá cho thấy cấu trúc rõ ràng:

Ba thiên phụ khoa liền nhau (20 – 22) là một trong những phần phụ khoa có hệ thống sớm nhất còn lại; năm trăm năm sau, Tôn Tư Mạc đặt hẳn phụ khoa lên đầu sách (bài Thiên Kim Yếu Phương). Hai thiên cuối về kiêng kỵ thức ăn có giọng văn khác hẳn phần trước, nên có ý kiến cho rằng chúng thuộc một lớp chữ muộn hơn.

Thiên đầu: "thượng công trị vị bệnh"

Thiên thứ nhất mở bằng câu hỏi nổi tiếng:

Dịch: Hỏi: Thầy thuốc giỏi chữa khi chưa bệnh, nghĩa là sao?

Câu trả lời, đại ý: thấy bệnh của Can thì biết Can sẽ truyền sang Tỳ, nên trước hết làm Tỳ vững; thầy thường không hiểu chuyện truyền ấy, thấy bệnh Can chỉ chữa Can. Đây là ứng dụng ngũ hành tương khắc (Mộc khắc Thổ) vào lâm sàng, và là một trong những câu được trích nhiều nhất của Đông y khi nói về phòng bệnh (bài Tỳ Vị là gốc hậu thiên).

Đọc hôm nay, ý đáng giữ là nhìn trước một bước: chữa chỗ đang bệnh mà để ý chỗ bệnh sắp lan tới. Còn cơ chế "Can truyền Tỳ" là mô hình ngũ hành, không phải sinh lý học hiện đại.

Kim Quỹ, Kim Quỹ Ngọc Hàm Kinh: ba cái tên dễ lẫn

Người đọc sách cổ sẽ gặp ba tên gần nhau:

Chữ "kim quỹ" (hòm vàng) và "ngọc hàm" (hộp ngọc) là cách người xưa gọi sách quý cất kỹ. Vì cùng chữ, ba sách hay bị nhầm; muốn biết đang đọc sách nào, xem có lục kinh (thương hàn) hay xếp theo bệnh (tạp bệnh).

Sách cổ nói gì

Dịch: Thầy giỏi chữa khi chưa bệnh, nghĩa là sao? Thầy đáp: chữa khi chưa bệnh là thấy bệnh của Can, biết Can sẽ truyền sang Tỳ, nên trước hết làm Tỳ vững. — Kim Quỹ Yếu Lược, thiên 1

Bình: câu "trị vị bệnh" vốn có trong Nội Kinh (Tố Vấn, thiên Tứ khí điều thần) theo nghĩa giữ gìn sức khoẻ khi chưa ốm. Kim Quỹ đổi sang một nghĩa kỹ thuật hơn: đón trước đường bệnh đi. Hai nghĩa nay thường được nói lẫn; tách ra thì thấy Kim Quỹ là sách của người chữa bệnh, không phải sách dưỡng sinh.

Đọc cho đúng mức

• Kim Quỹ ta đọc là bản cắt ghép đời Tống từ một bản tóm lược đã mọt; không thể biết nguyên văn phần tạp bệnh của Trọng Cảnh ra sao.
• Tên bệnh trong sách (bôn đồn, hồ hoặc, bách hợp…) là tên theo chứng, không tương ứng một bệnh hiện đại cụ thể.
• Hai thiên kiêng kỵ thức ăn bị nghi là lớp chữ muộn; không nên coi mọi câu kiêng trong đó là lời Trọng Cảnh.
• Các phương trong sách ngày nay vẫn được dùng trong y học cổ truyền, nhưng có tương tác và chống chỉ định; chỉ dùng khi thầy thuốc có chuyên môn chỉ định.

Việc nên làm

• Đọc lời tựa bản Tống trước: chỉ một trang mà hiểu được lịch sử cả cuốn sách.
• Đọc Kim Quỹ cạnh Thương Hàn Luận để thấy hai khung đọc bệnh: theo diễn biến và theo bệnh danh.
• Khi có các dấu hiệu như phù, vàng da, đau ngực, ho kéo dài, đi khám để được chẩn đoán; đó đều là những dấu hiệu cần y học hiện đại tìm nguyên nhân.

Nguồn tham khảo

• Kim Quỹ Yếu Lược Phương Luận — lời tựa của Cao Bảo Hành, Tôn Kỳ, Lâm Ức (nguyên văn hai câu về Vương Thù và cách biên tập); mục lục 25 thiên; thiên 1, câu "thượng công trị vị bệnh" — đối chiếu bản số hoá Wikisource tiếng Hán.
• Trương Trọng Cảnh — Thương Hàn Luận (đại ý về lịch sử văn bản).
• Hoàng Đế Nội Kinh — Tố Vấn, Tứ khí điều thần đại luận (ý "trị vị bệnh", đại ý).