Ôn bệnh học: khi Ngô Hữu Khả, Diệp Thiên Sĩ và Ngô Cúc Thông "cãi" với Thương Hàn giữa những trận dịch Giang Nam

Ôn bệnh học là học phái đời Minh, Thanh chuyên về các bệnh sốt nóng truyền nhiễm, ra đời khi các thầy thuốc Giang Nam thấy khung sáu kinh của Thương Hàn Luận không đủ cho những trận dịch ở xứ ấm ẩm. Ba mốc chính: Ngô Hữu Khả nói dịch do một "khí lạ" chứ không do gió lạnh; Diệp Thiên Sĩ chia bệnh theo bốn tầng vệ, khí, doanh, huyết; Ngô Cúc Thông chia theo ba tầng tam tiêu.

Vấn đề: một cuốn sách viết cho gió lạnh phương Bắc

Thương Hàn Luận của Trương Trọng Cảnh ra đời cuối Đông Hán ở lưu vực sông Hán, vùng khí hậu lạnh hơn, trong những trận dịch mà sách mô tả bằng chứng sợ lạnh, đau đầu gáy (bài Thương Hàn Luận). Khung sáu kinh, từ Thái Dương ở ngoài vào tới các kinh âm ở trong, thành chuẩn của y học suốt hơn một nghìn năm.

Nhưng Nạn Kinh đã nói "thương hàn có năm loại", trong đó có ôn bệnh, nhiệt bệnh (bài Nạn Kinh). Thương Hàn Luận bàn ôn bệnh rất ít. Khi trung tâm kinh tế, dân cư dịch xuống vùng Giang Nam (hạ lưu sông Dương Tử) nóng ẩm, đông đúc, buôn bán sầm uất, các thầy thuốc gặp những trận sốt không giống mô tả của sách: sốt cao ngay từ đầu, khát, không sợ lạnh mấy, nhanh chóng mê sảng, phát ban. Dùng phép làm ra mồ hôi bằng thuốc ấm theo lối Thương Hàn, nhiều ca nặng thêm.

Mốc một: Ngô Hữu Khả và "khí lạ"

Năm 1642, cuối đời Minh, giữa những trận dịch lớn ở phương Bắc và Giang Nam, Ngô Hữu Khả viết Ôn Dịch Luận. Câu then chốt:

Dịch: Bệnh ôn dịch không phải do gió, lạnh, nắng hay ẩm, mà do cảm phải một thứ khí lạ riêng biệt giữa trời đất. — Ôn Dịch Luận

Đây là bước rất táo bạo trong khung tư duy cổ. Y học truyền thống giải thích bệnh ngoại cảm bằng sáu khí thời tiết (phong, hàn, thử, thấp, táo, hoả). Ngô Hữu Khả nói: dịch là thứ khác, ông gọi là lệ khí, tạp khí; nó vào từ mũi miệng, lây từ người sang người, mỗi thứ khí gây một bệnh riêng. Nhiều nhà sử y học coi đây là ý niệm gần nhất với khái niệm mầm bệnh trước khi có kính hiển vi, dù ông không thể biết khí ấy là gì.

Mốc hai: Diệp Thiên Sĩ và bốn tầng vệ, khí, doanh, huyết

Diệp Quế, hiệu Thiên Sĩ (1667–1746), người Tô Châu, là danh y nổi tiếng nhất Giang Nam đời Thanh. Ông viết rất ít. Tác phẩm gắn tên ông, Ôn Nhiệt Luận, theo lời kể là do học trò Cố Cảnh Văn ghi lại lời thầy giảng trên một chuyến thuyền, về sau mới được in.

Câu mở đầu đặt lại cả hướng đi của bệnh:

Dịch: Tà ôn nhiễm từ trên (mũi miệng), trước hết phạm Phế, nghịch truyền vào Tâm Bào. — Ôn Nhiệt Luận

So với Thương Hàn: tà hàn vào từ da lông, đi từ Thái Dương; tà ôn vào từ mũi miệng, đi thẳng vào Phế. Rồi Diệp Thiên Sĩ chia diễn biến thành bốn tầng:

Dịch: Sau vệ mới nói tới khí, sau doanh mới nói tới huyết.

Bốn tầng này gần như là bốn mức độ nặng của một bệnh sốt truyền nhiễm, từ nhẹ tới nguy. Đặt cạnh sáu kinh của Thương Hàn, ta thấy hai mô hình có cùng một ý: bệnh đi từ nông vào sâu. Khác nhau ở chất liệu: một bên đọc theo kinh lạc, bên kia đọc theo vệ, khí, doanh, huyết, những tầng của chính cơ thể bị nung nóng.

Dân gian Tô Châu còn kể chuyện Diệp Thiên Sĩ và Tiết Tuyết, hai danh y cùng thời, không ưa nhau, đặt tên thư phòng để đá nhau ("quét lá", "giẫm tuyết"). Chuyện kể vui, không có trong sử.

Mốc ba: Ngô Cúc Thông và tam tiêu

Ngô Đường, hiệu Cúc Thông (1758–1836), người Hoài Âm, viết Ôn Bệnh Điều Biện năm 1798. Ông hệ thống hoá các ý của Diệp Thiên Sĩ thành điều khoản, theo lối viết của chính Thương Hàn Luận, và thêm một khung: tam tiêu.

Dịch: Phàm bệnh ôn đều bắt đầu ở thượng tiêu, tại kinh thủ Thái Âm (Phế). — Ôn Bệnh Điều Biện

Thượng tiêu là Phế, Tâm Bào; trung tiêu là Tỳ Vị; hạ tiêu là Can Thận. Bệnh đi từ trên xuống. Kèm theo là câu nổi tiếng về nguyên tắc dùng thuốc:

Dịch: Chữa thượng tiêu như lông chim, không nhẹ thì không bay lên; chữa trung tiêu như đòn cân, không cân thì không yên; chữa hạ tiêu như quả cân, không nặng thì không chìm xuống.

Ba hình ảnh lông chim, đòn cân, quả cân là cách dạy rất hay: tầng bệnh khác thì "trọng lượng" của thuốc phải khác.

Hàn ôn chi tranh: cãi nhau hay bổ sung

Cuộc tranh luận giữa phái Thương Hàn và phái Ôn bệnh, sử y học gọi là "hàn ôn chi tranh", kéo dài suốt đời Thanh. Một bên trách phái Ôn bệnh phá khung của y thánh; bên kia trách phái Thương Hàn dùng thuốc ấm cho bệnh nóng.

Từ đời Kim, Lưu Hoàn Tố đã chủ trương dùng thuốc mát cho bệnh nhiệt, mở đường cho phái này (bài Kim Nguyên tứ đại gia). Nhiều thầy thuốc về sau đọc hai phái như bổ sung cho nhau: Thương Hàn cho bệnh ngoại cảm thiên hàn, Ôn bệnh cho bệnh thiên nhiệt và dịch. Chính Ngô Cúc Thông tự nhận mình đi tiếp Trương Trọng Cảnh, không thay ông.

Với y học cổ truyền Việt Nam ở xứ nóng ẩm, ôn bệnh học có sức hút tự nhiên; khí hậu nước ta gần Giang Nam hơn lưu vực sông Hán (bài dưỡng sinh khí hậu nhiệt đới).

Sách cổ nói gì

Dịch: Bệnh ôn dịch không do gió, lạnh, nắng, ẩm, mà do cảm một thứ khí lạ riêng giữa trời đất. — Ngô Hữu Khả, Ôn Dịch Luận

Bình: câu này dám nói "không phải" với cả hệ thống sáu khí đã có hơn một nghìn năm. Giá trị của nó không nằm ở chỗ đoán đúng vi khuẩn (ông không biết), mà ở thái độ: khi quan sát không khớp với lý thuyết, người làm nghề phải sửa lý thuyết. Đó cũng là lý do ôn bệnh học ra đời.

Đọc cho đúng mức

• Ôn bệnh học là mô hình lâm sàng thời cổ; nó không xác định được tác nhân gây bệnh và không thay được xét nghiệm, kháng sinh, vắc xin hay điều trị hồi sức hiện đại.
• Chuyện Ôn Nhiệt Luận được ghi trên thuyền là lời kể của người biên tập đời sau; văn bản có nhiều bản lệch nhau.
• Năm sinh mất của Diệp Thiên Sĩ (1667–1746), Ngô Cúc Thông (1758–1836) theo các tài liệu phổ biến.
• Câu chuyện Diệp – Tiết là truyền thuyết dân gian.

Việc nên làm

• Đọc câu mở đầu Ôn Nhiệt Luận và bảng bốn tầng trước, rồi mới đọc các điều cụ thể.
• Đọc Ôn Bệnh Điều Biện cạnh Thương Hàn Luận để thấy cách Ngô Cúc Thông bắt chước lối viết điều khoản của Trọng Cảnh.
• Khi sốt cao, sốt kèm phát ban, xuất huyết, li bì: đi khám ngay; đó là những dấu hiệu y học hiện đại phải xử lý.

Nguồn tham khảo

• Ngô Hữu Khả — Ôn Dịch Luận (1642), câu "Phu ôn dịch chi vi bệnh…" (nguyên văn theo bản lưu hành).
• Diệp Quế — Ôn Nhiệt Luận (Cố Cảnh Văn ghi): câu "Ôn tà thượng thụ…", "Vệ chi hậu phương ngôn khí…" (nguyên văn theo bản lưu hành); bảng bốn tầng dẫn đại ý.
• Ngô Đường — Ôn Bệnh Điều Biện (1798): câu "Phàm bệnh ôn giả, thuỷ ư thượng tiêu…", "Trị thượng tiêu như vũ…" (nguyên văn theo bản lưu hành).
• Trương Trọng Cảnh — Thương Hàn Luận; Nạn Kinh, nạn 58 (đại ý, đối chiếu).