Hoàng Đế Nội Kinh: Tố Vấn và Linh Khu, bộ sách gốc của Đông y — 162 thiên và nên đọc thiên nào trước

Hoàng Đế Nội Kinh là bộ sách lý luận gốc của Đông y, gồm hai phần: Tố Vấn 81 thiên bàn âm dương, tạng phủ, bệnh lý, dưỡng sinh; Linh Khu 81 thiên bàn kinh lạc, huyệt và phép châm. Sách mượn lời Hoàng Đế hỏi các bề tôi như Kỳ Bá, nhưng do nhiều người viết qua nhiều đời, thành hình khoảng thời Chiến Quốc đến Tây Hán.

Một cái tên, hai cuốn sách, nhiều tầng thời gian

Điều đầu tiên cần biết: "Nội Kinh" mà ta cầm hôm nay không phải một cuốn sách viết một lần. Nó là kết quả của ba lớp:

Nghệ Văn Chí chỉ ghi tên và số quyển, không nói nội dung. Đến Hoàng Phủ Mật đời Tấn, trong lời tựa Châm Cứu Giáp Ất Kinh, mới có ý kiến rằng mười tám quyển ấy chính là Châm Kinh chín quyển cộng Tố Vấn chín quyển. Từ đó người ta quen coi Linh Khu (tức Châm Kinh) và Tố Vấn là hai nửa của Nội Kinh. Đây là một cách nhận định của người đời sau, không phải điều sách tự nói.

Chữ "Hoàng Đế" trong tên sách cũng cần hiểu đúng. Thời Chiến Quốc và Hán, gắn sách với các bậc thánh vương thượng cổ là lối quen để tăng uy tín cho học thuyết. Không ai coi Hoàng Đế là tác giả thật, cũng như không ai coi Thần Nông tự tay viết Thần Nông Bản Thảo Kinh.

Bằng chứng khảo cổ: trước Nội Kinh đã có gì

Năm 1973, mộ số 3 Mã Vương Đôi ở Trường Sa, chôn năm 168 trước Công nguyên, cho ra một loạt bạch thư y học. Trong đó các bản "cứu kinh" chỉ mô tả mười một mạch, chưa nối thành vòng, chưa có huyệt. Đến Linh Khu, hệ thống đã đủ mười hai kinh, nối khép kín, gắn với tạng phủ (xem kinh lạc là gì).

So hai lớp ấy, ta thấy Nội Kinh là bước hệ thống hoá về sau, không phải điểm khởi đầu. Đó cũng là lý do trong sách có chỗ không khớp nhau: các thiên được viết bởi những người đứng ở những chặng khác nhau của cùng một dòng phát triển.

Tố Vấn: 81 thiên và câu chuyện bảy thiên vận khí

Tố Vấn là phần lý luận. Tên gọi được giải nhiều cách; cách phổ biến cho rằng "tố" là gốc, chất mộc, "vấn" là hỏi, tức những câu hỏi về lẽ gốc.

Bản Tố Vấn đến tay ta là bản của Vương Băng đời Đường. Trong lời tựa, ông kể bản lưu truyền thời ấy lộn xộn, trùng lặp, thiếu quyển; ông sắp xếp lại thứ tự, thêm chú, và bổ vào bảy thiên đại luận về ngũ vận lục khí mà ông nói lấy từ sách bí truyền của thầy. Bảy thiên này dài gần bằng một phần ba Tố Vấn, văn phong và hệ thống khác hẳn các thiên còn lại, nên từ đời Tống đã có người ngờ chúng vốn là một sách riêng được ghép vào. Nội dung bảy thiên ấy có bài riêng ở ngũ vận lục khí.

Hai thiên Thích Pháp Luận và Bản Bệnh Luận đã mất từ trước Vương Băng, chỉ còn tên. Bản "di thiên" lưu hành về sau bị giới hiệu đính coi là văn của người đời sau, không đáng tin.

Đời Tống, triều đình lập cục hiệu đính sách y, các nho thần như Lâm Ức, Cao Bảo Hành đối chiếu nhiều bản, sửa chữ, thêm lời "tân hiệu chính" vào chú Vương Băng. Bản Tố Vấn đọc hôm nay về cơ bản là bản Vương Băng qua tay người Tống.

Có thể chia 81 thiên Tố Vấn thành mấy nhóm lớn để dễ hình dung:

Linh Khu: "Châm Kinh" và bản dâng năm 1155

Linh Khu là phần kỹ thuật: chín loại kim, mười hai kinh mạch, kinh cân, lạc mạch, doanh khí và vệ khí, các huyệt, phép châm bổ tả. Sách từng có các tên Châm Kinh, Cửu Quyển, Cửu Linh.

Số phận văn bản của Linh Khu lận đận hơn Tố Vấn. Đến đời Tống, bản trong nước gần như thất truyền; bản hiện hành là bản Sử Tung dâng lên năm 1155 thời Nam Tống, nói là bản gia truyền chín quyển, được ông chia lại thành hai mươi bốn quyển. Mọi bản Linh Khu in về sau đều xuất phát từ đây.

Nhóm thiên chính của Linh Khu:

Người đọc tiếng Việt quen nghe Tố Vấn hơn, nhưng nhiều khái niệm ta tưởng là của "Nội Kinh nói chung" thật ra nằm ở Linh Khu: đường đi mười hai kinh (mười hai chính kinh), vòng doanh vệ, kinh cân. Còn đồng hồ giờ kinh lạc thì không có nguyên dạng trong Linh Khu mà là phép của đời sau (xem đồng hồ kinh lạc 12 canh giờ).

Đọc thiên nào trước: một lộ trình cho người mới

162 thiên, đọc theo thứ tự là dễ bỏ cuộc ở thiên mười mấy. Dưới đây là lộ trình mười thiên, chọn theo hai tiêu chí: văn tương đối dễ và khái niệm được dùng lại nhiều nhất trong sách đời sau.

Vài lời dặn khi đọc:

• Đọc kèm một bản chú. Văn Nội Kinh cô đọng, nhiều chữ đã đổi nghĩa. Bản Vương Băng, bản Loại Kinh của Trương Cảnh Nhạc (xếp lại Nội Kinh theo chủ đề) là hai lối vào truyền thống.
• Đừng đọc như sách giải phẫu. Tạng trong Nội Kinh là một nhóm chức năng (xem tạng tượng).
• Ghi chú chỗ mâu thuẫn thay vì cố hoà giải. Mâu thuẫn là dấu vết của nhiều tác giả, đó là thông tin quý.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Vì sao người Việt cũng coi đây là sách gốc

Y học cổ truyền Việt Nam dù đề cao thuốc nam, vẫn đặt Nội Kinh làm gốc lý luận. Hải Thượng Lãn Ông mở đầu bộ Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh bằng phần lý luận dựa trên Nội Kinh, và có riêng một tập bàn vận khí theo các thiên đại luận. Tuệ Tĩnh chủ trương "Nam dược trị Nam nhân" ở phần thuốc, còn khung chẩn đoán vẫn là âm dương, tạng phủ của Nội Kinh (xem Tuệ Tĩnh). Ở Việt Nam có bản dịch Tố Vấn của Nguyễn Tử Siêu, được in lại nhiều lần.

Sách cổ nói gì

Dịch: Người đời thượng cổ hiểu đạo thì noi theo âm dương, hoà theo phép tắc, ăn uống có chừng, sinh hoạt có nề nếp, không làm lụng quá sức bừa bãi. — Tố Vấn, Thượng Cổ Thiên Chân Luận

Bình: câu mở đầu cả bộ sách không nói về thuốc, mà nói về ăn, ngủ, làm việc. Đó là thứ tự ưu tiên của Nội Kinh.

Dịch: Bậc thánh không đợi bệnh rồi mới chữa mà chữa từ khi chưa bệnh, không đợi loạn rồi mới trị mà trị từ khi chưa loạn. — Tố Vấn, Tứ Khí Điều Thần Đại Luận

Bình: "trị vị bệnh" ngày nay hay bị dùng để quảng cáo thuốc bổ. Đặt lại đúng văn cảnh, thiên này bàn chuyện sống thuận bốn mùa, tức nếp sinh hoạt, không bàn chuyện uống thêm thứ gì.

Dịch: Âm dương là đạo của trời đất, là giềng mối của muôn vật, là cha mẹ của biến hoá, là gốc đầu của sinh và diệt, là nơi chứa sự sáng suốt. — Tố Vấn, Âm Dương Ứng Tượng Đại Luận

Bình: đây là lời tuyên bố phương pháp. Mọi thứ trong sách, từ tạng phủ đến mạch, đều được xếp theo trục âm dương (xem âm dương trong Đông y).

Đọc cho đúng mức

• Nội Kinh là văn bản lịch sử của nhiều người, nhiều đời. Gặp câu "Nội Kinh nói" trên mạng, nên hỏi: thiên nào, Tố Vấn hay Linh Khu, có trong bảy thiên Vương Băng bổ vào không.
• Giá trị của sách là cách nhìn, như coi trọng nếp sống, nhìn người trong môi trường, mùa màng. Những mô tả cụ thể về cơ thể, nhiều chỗ không khớp với giải phẫu và sinh lý học hiện đại.
• Các khái niệm như kinh lạc, tạng phủ là mô hình, không phải cấu trúc đã được chứng minh (xem kinh lạc dưới góc nhìn nghiên cứu hiện đại).
• Lời sách không phải chỉ định điều trị. Phép châm trong Linh Khu là thủ thuật y khoa, chỉ người có chứng chỉ hành nghề mới được làm.

Việc nên làm

• Muốn đọc Nội Kinh, bắt đầu từ lộ trình mười thiên ở trên, đọc kèm bản chú, mỗi tuần một thiên.
• Gặp câu trích "theo Nội Kinh" trên quảng cáo sản phẩm sức khoẻ, tìm lại nguyên thiên để xem văn cảnh thật.
• Có vấn đề sức khoẻ, đi khám ở cơ sở y tế; muốn dùng y học cổ truyền, chọn cơ sở có giấy phép và báo cho bác sĩ điều trị biết.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh, Tố Vấn — Thượng Cổ Thiên Chân Luận, Tứ Khí Điều Thần Đại Luận, Âm Dương Ứng Tượng Đại Luận (trích nguyên văn); các thiên khác (đại ý).
• Hoàng Đế Nội Kinh, Linh Khu — Cửu Châm Thập Nhị Nguyên, Kinh Mạch, Bản Thần, Doanh Vệ Sinh Hội, Thiên Niên (đại ý).
• Hán Thư, Nghệ Văn Chí — mục sách y (đại ý).
• Hoàng Phủ Mật — Châm Cứu Giáp Ất Kinh, lời tựa (đại ý).
• Vương Băng — lời tựa bản chú Tố Vấn đời Đường (đại ý); lời "tân hiệu chính" của cục hiệu đính sách y đời Tống.
• Trương Cảnh Nhạc — Loại Kinh (bản xếp Nội Kinh theo chủ đề).
• Các công bố về bạch thư y học mộ số 3 Mã Vương Đôi (đại ý).
• Nguyễn Tử Siêu (dịch) — Hoàng Đế Nội Kinh Tố Vấn, bản tiếng Việt.