Nam Tào, Bắc Đẩu: "Nam Đẩu chú sinh, Bắc Đẩu chú tử", truyện Quản Lộ và mối nối với tử vi

Nam Tào và Bắc Đẩu là hai vị thần giữ sổ sinh, sổ tử trong tín ngưỡng dân gian, gốc là hai chòm sao có thật: Nam Đẩu (sáu sao trong chòm Nhân Mã) và Bắc Đẩu (bảy sao chòm Gáo Bắc). Câu "Nam Đẩu chú sinh, Bắc Đẩu chú tử" được biết rộng nhờ truyện Quản Lộ trong Sưu Thần Ký; còn chữ "Đẩu" trong tên môn Tử Vi Đẩu Số cũng lấy từ hai chòm sao ấy.

Từ chòm sao đến vị thần

Người xưa nhìn trời trước khi kể chuyện về trời. Bắc Đẩu là bảy ngôi sao sáng xếp thành hình cái gáo múc rượu ở trời Bắc, quay quanh sao Bắc Cực mỗi đêm và đổi hướng chuôi theo mùa. Nam Đẩu là sáu ngôi sao xếp thành hình cái gáo nhỏ hơn ở trời Nam, chính là tú Đẩu trong nhị thập bát tú, nằm trong chòm Nhân Mã của phương Tây.

Sử Ký, thiên Thiên Quan Thư, đặt Bắc Đẩu vào vị trí cao nhất của bầu trời có tổ chức: Đẩu là cỗ xe của vua trời, chạy ở giữa, cai quản bốn phương, chia âm dương, lập bốn mùa (nguyên văn ở mục Sách cổ). Sách Hạt Quan Tử thời Chiến Quốc còn dùng chuôi Bắc Đẩu làm đồng hồ mùa: chuôi chỉ Đông thì thiên hạ đều xuân, chỉ Nam thì đều hạ, chỉ Tây thì đều thu, chỉ Bắc thì đều đông. Tên tháng theo địa chi (tháng Giêng là tháng Dần) cũng gắn với hướng chuôi Đẩu chỉ lúc chập tối, xem bài nguyệt kiến, tên tháng.

Từ một chòm sao điều khiển thời gian, Bắc Đẩu dần được hình dung là nơi điều khiển đời người: sinh ra theo mùa, mất đi theo mùa. Đạo giáo đời sau gán cho bảy sao bảy vị tinh quân (Tham Lang, Cự Môn, Lộc Tồn, Văn Khúc, Liêm Trinh, Vũ Khúc, Phá Quân) và cho sáu sao Nam Đẩu sáu chức: tư mệnh, tư lộc, diên thọ, ích toán, độ ách, thượng sinh. Chữ "diên thọ" (kéo dài tuổi), "ích toán" (thêm số tuổi) cho thấy Nam Đẩu đã được giao phần sinh và thọ.

Truyện Quản Lộ: chuyện mười chín thành chín mươi

Câu chuyện làm cho Nam Tào, Bắc Đẩu thành nhân vật quen thuộc nằm trong Sưu Thần Ký của Can Bảo đời Đông Tấn, sách chép chuyện thần quái. Đại ý:

Thầy bói Quản Lộ đi qua đất Bình Nguyên, thấy chàng trai trẻ Nhan Siêu có tướng yểu, bảo tuổi thọ chỉ tới mười chín. Cha Nhan Siêu khóc xin cứu. Quản Lộ dặn: ngày mai mang một vò rượu ngon, một xâu thịt nai khô, tới gốc dâu lớn phía nam cánh đồng lúa mạch, sẽ thấy hai người ngồi đánh cờ; cứ rót rượu, dâng thịt, họ uống hết lại rót, đừng nói gì; nếu bị hỏi thì chỉ vái lạy.

Nhan Siêu làm đúng. Hai người mải cờ, cứ thế uống, ăn. Ván cờ xong, người ngồi phía Bắc mới quát hỏi sao lại ở đây; Nhan Siêu chỉ vái. Người phía Nam nói: đã ăn uống của người ta, há lại vô tình. Người phía Bắc bảo sổ đã định rồi. Người phía Nam xin xem sổ, thấy ghi Nhan Siêu thọ mười chín, liền cầm bút đảo chữ, đổi "mười chín" (thập cửu) thành "chín mươi" (cửu thập).

Về nhà, Quản Lộ mới giải: người ngồi phía Nam là Nam Đẩu, người ngồi phía Bắc là Bắc Đẩu; Nam Đẩu ghi sổ sinh, Bắc Đẩu ghi sổ tử (nguyên văn ở mục Sách cổ).

Có ba chi tiết đáng để ý trong truyện:

• Hai vị không phải thần đáng sợ, mà là hai ông già mê cờ, nhận lễ của người rồi thấy ngại. Truyện mang giọng hài hước nhân hậu hơn là giọng phán xử.
• Mẹo đổi sổ là đảo chữ: "thập cửu" thành "cửu thập". Chi tiết này chỉ có nghĩa với người đọc chữ Hán, và cho thấy người kể biết rõ cách viết số.
• Nam Đẩu là người ra tay, Bắc Đẩu là người giữ luật. Dân gian ta về sau nói "Nam Tào ghi sổ sinh, Bắc Đẩu ghi sổ tử" là đọc thẳng từ cặp vai này.

Truyện được La Quán Trung kể lại trong Tam Quốc Diễn Nghĩa, hồi Quản Lộ bói Dịch, nên lan rộng qua tiểu thuyết.

Quản Lộ trong sử và Quản Lộ trong truyện

Quản Lộ là người có thật. Tam Quốc Chí của Trần Thọ, phần Ngụy thư, có truyện Quản Lộ trong nhóm Phương Kỹ (người làm thuật số), chép ông giỏi Chu Dịch, xem tướng, xem gió, đoán việc. Bùi Tùng Chi khi chú Tam Quốc Chí đời Nam triều dẫn thêm nhiều chuyện từ "Lộ Biệt Truyện" do em Quản Lộ là Quản Thần soạn. Sử chép ông mất năm bốn mươi tám tuổi, và có đoạn kể ông tự biết mình không thọ.

Truyện Nhan Siêu thì thuộc Sưu Thần Ký, một sách thần quái đời Tấn, không phải chính văn Tam Quốc Chí. Tách hai lớp này giúp đọc đúng: Quản Lộ là thầy bói có tiếng trong sử; còn chuyện ông dắt người đi xin Nam Đẩu sửa sổ là một truyện kỳ được gắn vào tên ông, có lẽ chính vì tiếng tăm ấy. Điều trớ trêu mà người đời sau hay nhắc: người chỉ cách xin thêm tuổi cho kẻ khác lại không xin được cho mình.

Ở Việt Nam: hai vị đứng hai bên Ngọc Hoàng

Trong tín ngưỡng Việt, Nam Tào, Bắc Đẩu thường hiện diện bên cạnh Ngọc Hoàng: trên hàng điện cao nhất của nhiều điện Mẫu, trong tranh thờ, trong các bài hát chầu văn, như hai vị quan giữ sổ hộ tịch của thiên đình (xem Ngọc Hoàng trong tín ngưỡng Việt). Chữ Tào trong "Nam Tào" nghĩa là một ban, một sở quan lại; gọi Nam Tào là cách người Việt hình dung Nam Đẩu như một viên quan giữ sổ.

Một câu khác trong Sưu Thần Ký, đi ngay sau lời giải của Quản Lộ, ít người biết: con người khi thụ thai đều từ Nam Đẩu qua Bắc Đẩu, và mọi lời cầu xin đều hướng về Bắc Đẩu. Điều đó giải thích vì sao trong các nghi lễ Đạo giáo, lễ Bắc Đẩu (cầu "diên sinh", kéo dài sự sống) phổ biến hơn lễ Nam Đẩu: người ta cầu ở nơi giữ cửa cuối.

Nhìn lên trời ở Việt Nam, bạn thấy được cả hai chòm. Bắc Đẩu hiện rõ ở trời Bắc vào các tối mùa xuân, đầu hè, chuôi gáo chúc xuống gần chân trời; ở vĩ độ nước ta, chòm này có lúc lặn một phần dưới chân trời chứ không quay tròn cả đêm như ở phương Bắc xa. Nam Đẩu hiện ở trời Nam vào các tối mùa hè, và ở miền Nam lên cao hơn hẳn so với ở Trung Hoa.

Mối nối với Tử Vi Đẩu Số

Tên môn Tử Vi Đẩu Số có chữ "Đẩu" chính vì hai chòm sao này: các chính tinh được chia thành nhóm Bắc Đẩu, nhóm Nam Đẩu và nhóm Trung Thiên (Tử Vi là sao chủ ở trung tâm, ứng với vùng sao Bắc Cực). Bảy tên Tham Lang, Cự Môn, Lộc Tồn, Văn Khúc, Liêm Trinh, Vũ Khúc, Phá Quân trên lá số chính là bảy tên Đạo giáo đặt cho bảy sao Gáo Bắc; Toàn Thư còn đánh số từng sao theo đúng thứ tự trên trời (bài sao Bắc Đẩu, Nam Đẩu trong tử vi có bảng đối chiếu).

Mối nối thứ hai là Mệnh chủ: lá số Việt gán cho mỗi người một sao Bắc Đẩu theo chi năm sinh, trùng với "bản mệnh tinh quân" trong kinh Bắc Đẩu của Đạo giáo (xem Mệnh chủ, Thân chủ).

Nhưng cần tách hai tầng. Trong tín ngưỡng, Bắc Đẩu "ghi sổ tử". Trong lá số, Tham Lang hay Phá Quân thuộc Bắc Đẩu chỉ là cách xếp loại tên sao; người có sao Bắc Đẩu ở cung Mệnh không vì thế mà gần "sổ tử", người có Thiên Lương (Nam Đẩu "tư thọ") cũng không vì thế mà thọ hơn. Lẫn hai tầng này là một lỗi đọc lá số khá phổ biến.

Sách cổ nói gì

Dịch: Người ngồi phía Nam là Nam Đẩu, người ngồi phía Bắc là Bắc Đẩu. Nam Đẩu ghi sổ sinh, Bắc Đẩu ghi sổ tử. — Sưu Thần Ký, truyện Quản Lộ

Bình: chữ "chú" (注) là ghi chép, định vào sổ. Câu nổi tiếng này là lời của một nhân vật trong truyện thần quái, không phải giáo lý của một kinh điển; sức sống của nó đến từ câu chuyện dễ nhớ.

Dịch: Bắc Đẩu là xe của vua trời, chạy ở giữa, cai quản bốn phương. Chia âm dương, lập bốn mùa, điều hoà ngũ hành, dời tiết độ, định các kỷ, đều gắn với Đẩu. — Sử Ký, Thiên Quan Thư

Dịch: Chuôi Đẩu chỉ Đông, thiên hạ đều xuân; chỉ Nam, đều hạ; chỉ Tây, đều thu; chỉ Bắc, đều đông. — Hạt Quan Tử, Hoàn Lưu

Bình: hai câu sau cho thấy gốc của niềm tin: Bắc Đẩu trước hết là đồng hồ của trời, rồi mới thành nơi giữ sổ đời người.

Đọc cho đúng mức

• Nam Đẩu, Bắc Đẩu là hai chòm sao thật; vai trò giữ sổ sinh tử là lớp tín ngưỡng Đạo giáo và truyện kể đời sau gán vào.
• Truyện Nhan Siêu nằm trong Sưu Thần Ký, không phải chính văn Tam Quốc Chí; các bản kể lại có khác nhau ở chi tiết (rượu và thịt nai, cây dâu, số tuổi).
• Phân loại Bắc Đẩu, Nam Đẩu trên lá số tử vi là hệ tên gọi, không mang nghĩa sinh tử của tín ngưỡng.
• Lễ cầu thọ, lễ Đẩu là chuyện niềm tin của mỗi người; không lễ nào đổi được "sổ", và không nên tốn kém vì lời hứa thêm tuổi.

Việc nên làm

• Đọc truyện Quản Lộ như một truyện cổ hay về lòng tốt và sự lém lỉnh, không như lời hứa có thể "mua thêm tuổi".
• Một tối mùa xuân, tìm chòm Gáo Bắc ở trời Bắc; một tối mùa hè, tìm Nam Đẩu ở trời Nam. Biết hai chòm sao thật giúp hiểu vì sao người xưa tin như vậy.
• Khi đọc lá số, tách lớp tên Đẩu khỏi lớp luận giải: xem sao ở cung nào, độ sáng, Tứ Hoá, không xem nó "thuộc sổ nào".
• Nếu gia đình theo lễ cầu an, cầu thọ, giữ ở mức một lời nguyện, dành công sức cho việc chăm sóc sức khoẻ người già.

Nguồn tham khảo

• Can Bảo — Sưu Thần Ký, truyện Quản Lộ và Nhan Siêu (trích nguyên văn đoạn lời giải; phần truyện kể đại ý).
• Trần Thọ — Tam Quốc Chí, Ngụy thư, Phương Kỹ truyện, truyện Quản Lộ; chú của Bùi Tùng Chi dẫn Lộ Biệt Truyện (đại ý).
• Tư Mã Thiên — Sử Ký, Thiên Quan Thư (trích nguyên văn).
• Hạt Quan Tử — thiên Hoàn Lưu (trích nguyên văn).
• La Quán Trung — Tam Quốc Diễn Nghĩa, hồi kể Quản Lộ bói Dịch (đại ý).