Tục thờ cá Ông của ngư dân miền Trung và Nam Bộ: lăng Ông, lễ cầu ngư và con vật cần được bảo vệ

Thờ cá Ông là tục của ngư dân ven biển từ Thanh Hoá vào tới Cà Mau, tôn cá voi làm vị thần cứu người bị nạn trên biển. Ngư dân gọi cá voi là "Ông", lập lăng thờ, chôn và để tang khi cá dạt vào bờ chết, mở lễ cầu ngư hằng năm. Triều Nguyễn phong cá voi làm thần, phổ biến nhất với danh hiệu "Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân".

Vì sao ngư dân gọi cá voi là "Ông"

Người đi biển bằng thuyền gỗ nhỏ gặp bão thì gần như chỉ còn trông vào may rủi. Trong hoàn cảnh ấy, hình ảnh một con vật khổng lồ trồi lên cạnh mạn thuyền, có khi đẩy thuyền hay người trôi dạt vào gần bờ, đủ để thành truyện truyền đời. Ngư dân kiêng gọi thẳng "cá voi", chỉ gọi "Ông", "Ông Nam Hải", "Ông Lớn", như cách người miền núi kiêng gọi tên hổ.

Về sinh học, cá voi là thú có vú, thở bằng phổi, phải nổi lên mặt nước để thở. Hành vi bơi sát, nổi lên gần vật trôi của một số loài thú biển có thể đã góp phần sinh ra những câu chuyện "Ông cứu người". Giải thích ấy không làm câu chuyện kém đẹp đi; nó cho thấy tín ngưỡng sinh ra từ quan sát thật của người sống với biển.

Ngư dân cũng gộp vào chữ "Ông" nhiều loài thú biển lớn chứ không phân loại kỹ như nhà sinh học. Ai đi biển lâu đều phân biệt được "Ông" với cá mập, và không bao giờ đánh bắt, ăn thịt "Ông".

Các lớp truyền thuyết

Mạch Nguyễn Ánh là ví dụ quen thuộc về cách một tín ngưỡng dân gian xin được sự công nhận của triều đình: câu chuyện "vua được cứu" là cầu nối để làng chài có sắc phong, tức có vị thế chính thức cho vị thần của mình.

Sắc phong: "Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân"

Dưới triều Nguyễn, cá Ông được ban sắc như các vị thần làng. Danh hiệu được dẫn nhiều nhất là "Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Thượng Đẳng Thần": vị thần thuộc giống lớn ở biển Nam, có vảy ngọc, xếp bậc thượng đẳng. Một số tài liệu chép "Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Tôn Thần". Hai cách ghi có thể đều đúng, vì mỗi lăng giữ sắc của những đời vua khác nhau và chữ trong sắc thay đổi theo từng lần gia phong. Ai cần chữ chính xác nên xem sắc gốc ở từng lăng.

Điều đáng để ý là chữ "Thượng Đẳng": xếp ngang với những vị thần có công lớn được thờ ở đình. Một con vật được xếp bậc như vậy cho thấy triều đình hiểu rõ vai trò của làng chài trong đời sống ven biển.

Các nghiên cứu về tục này cũng dẫn Đại Nam Hội Điển Sự Lệ cho biết triều Nguyễn có những lệ liên quan đến việc an táng cá Ông dạt vào bờ, như cấp vật dụng cho lễ chôn. Chúng tôi chưa đối chiếu được nguyên văn điều lệ này, nên chỉ ghi ở mức "theo các nghiên cứu dẫn lại".

Khi "Ông lụy": tang lễ cho một con cá voi

Khi cá voi chết dạt vào bờ, ngư dân gọi là Ông lụy (có nơi gọi Ông "lên bờ"). Việc diễn ra theo một trình tự được nhiều làng chài giữ:

1. Người đầu tiên phát hiện được coi là con trưởng của Ông, chịu tang như con với cha: đội khăn tang, đứng chủ lễ.
2. Vạn chài (tổ chức nghề cá của làng) lo việc an táng tại bãi gần lăng.
3. Sau một thời gian, thường khoảng ba năm, làm lễ cải táng: bốc cốt, rửa sạch, đưa vào lăng thờ.
4. Bộ cốt từ đó được thờ như một vị thần của vạn.

Người làm "con trưởng" thường được dân làng tin là sẽ gặp thuận lợi trong nghề. Ở đây cần đọc tỉnh táo: đó là niềm tin của làng chài về người đã làm tròn việc nghĩa, không phải lời hứa về đánh bắt được nhiều cá.

Lăng Ông Vạn Thủy Tú và hát bả trạo

Lăng Ông Vạn Thủy Tú ở Phan Thiết (Bình Thuận cũ) là nơi thờ cá Ông được biết đến nhiều nhất. Tài liệu địa phương thường ghi lăng có từ giữa thế kỷ 18 và lưu giữ hàng trăm bộ cốt cá voi, trong đó có một bộ dài hơn hai chục mét, được giới thiệu là thuộc loại lớn nhất khu vực. Lăng là một dạng bảo tàng sinh học do ngư dân tự lập trước khi có khái niệm bảo tàng.

Lễ cầu ngư (có nơi gọi lễ nghinh Ông) mở theo mùa ở từng địa phương. Trong lễ có tiết mục đặc trưng là hát bả trạo: một nhóm người cầm mái chèo, diễn cảnh chèo thuyền trên cạn, vừa chèo vừa hát những câu kể chuyện đi biển, gặp bão, được Ông cứu. Bả trạo nghĩa là "nắm mái chèo". Đây là một trong số ít loại hình diễn xướng dân gian do chính ngư dân giữ và diễn.

Ở phía Nam, lễ Nghinh Ông Cần Giờ (TP. Hồ Chí Minh) diễn ra giữa tháng Tám âm lịch, có đoàn thuyền ra biển rước Ông. Năm 2027, ngày 14 đến 16 tháng Tám âm lịch rơi vào thứ Ba 14/9 đến thứ Năm 16/9/2027 (tính bằng bộ máy âm lịch của site); ngày lễ chính xác theo thông báo của địa phương.

Góc sinh thái: vị thần cần được bảo vệ

Có một nghịch lý đáng nói: con vật được thờ ở hàng trăm lăng lại là con vật đang cần con người bảo vệ nhất. Nhiều loài cá voi nằm trong Sách Đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) ở các mức sẽ nguy cấp, nguy cấp. Trên thế giới, những nguyên nhân hay được nhắc tới khiến cá voi dạt bờ và chết là vướng lưới, va chạm tàu, rác nhựa, tiếng ồn dưới nước.

Những năm gần đây, báo chí nhiều lần đưa tin cá voi xuất hiện kiếm ăn gần bờ ở vùng biển Bình Định, thu hút người xem. Đó là dịp để tín ngưỡng và bảo tồn gặp nhau: tục "không ăn thịt Ông, không đánh bắt Ông" của ngư dân thực chất là một luật bảo tồn tự phát có từ trước luật pháp hiện đại.

Khi gặp cá voi còn sống mắc cạn, thứ tự nên làm theo khuyến nghị chung về cứu hộ thú biển: báo ngay bộ đội biên phòng hoặc chính quyền địa phương; giữ da con vật ẩm và che nắng; không kéo vây, không kéo đuôi, không đứng sau vùng đuôi; không đổ nước vào lỗ thở. Ngư dân xưa vẫn tìm cách đưa "Ông" ra biển; hôm nay việc ấy nên làm cùng người có chuyên môn.

Đọc cho đúng mức

• Tục thờ cá Ông khác nhau theo vùng: cách để tang, thời gian cải táng, ngày lễ cầu ngư mỗi làng một khác. Trình tự trong bài là khung thường gặp.
• Danh hiệu trong sắc phong có nhiều dị bản ghi chép ("Thượng Đẳng Thần", "Tôn Thần"); chúng tôi ghi cả hai và chưa đối chiếu sắc gốc.
• Truyện Nguyễn Ánh được cá Ông cứu là truyền thuyết, không có sử liệu chép chi tiết.
• Số liệu về lăng Vạn Thủy Tú (năm dựng, kích thước bộ cốt) là theo giới thiệu của địa phương, chưa phải đo đạc khoa học công bố.
• Muốn hiểu tục này đứng cạnh các tín ngưỡng cộng đồng khác, đọc thêm bài Thành hoàng làng (thần của làng nông nghiệp) và Tứ bất tử (thần gắn với sông nước, đất đai).

Việc nên làm

• Ghé lăng Ông khi đi biển miền Trung, nhất là vào mùa lễ cầu ngư, để nghe hát bả trạo trước khi loại hình này mai một.
• Gặp cá voi mắc cạn còn sống, gọi biên phòng, chính quyền trước; chụp ảnh, quay phim sau.
• Nói chuyện với trẻ nhỏ về cá Ông như một câu chuyện vừa tín ngưỡng vừa bảo tồn: "người làng chài không bao giờ hại cá voi" là bài học sinh thái dễ nhớ.
• Tra ngày lễ theo âm lịch bằng lịch âm của site trước khi lên kế hoạch.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Khâm Định Đại Nam Hội Điển Sự Lệ — các lệ liên quan đến việc an táng cá Ông, theo các nghiên cứu dẫn lại.
• Sắc phong cá Ông lưu tại các lăng Ông ven biển miền Trung, theo các tài liệu giới thiệu của địa phương.
• Sách Đỏ IUCN — tình trạng bảo tồn các loài cá voi.
• Ngày âm lịch năm 2027 tính bằng bộ máy âm lịch aihuyenhoc.com.