Thổ Công, Thổ Địa, Táo Quân, Ông Địa: bốn vị thần trong nhà dễ nhầm và cách phân biệt

Thổ Công là thần đất giữ nền nhà của một gia đình, theo cách gọi miền Bắc. Thổ Địa là thần đất của một khu, một xóm, gốc từ thần Xã thời cổ. Táo Quân là thần bếp, theo truyện Việt gồm hai ông một bà. Ông Địa là cách người miền Nam gọi Thổ Địa, thờ dưới đất cạnh Thần Tài. Bốn vị hay bị gộp vì dân gian đặt tên ba vị Táo là Thổ Công, Thổ Địa, Thổ Kỳ.

Bảng phân biệt nhanh

Năm 2027 (tính bằng bộ máy âm lịch của site): 23 tháng Chạp năm Bính Ngọ là thứ Bảy 30/1/2027; mùng 10 tháng Giêng Đinh Mùi là thứ Hai 15/2/2027; mùng 2 tháng Hai là thứ Ba 9/3/2027.

Gốc chung: thần đất trong lễ chế cổ

Cả Thổ Công lẫn Thổ Địa đều là hậu duệ của một lớp tín ngưỡng rất cổ: thờ đất. Trong sách lễ phương Bắc có ba khái niệm cần biết:

• Xã (社): thần đất của một cộng đồng. Vua lập Xã cho cả nước, chư hầu lập Xã cho nước mình, dân lập Xã cho làng. "Xã tắc" (thần đất và thần lúa) thành chữ chỉ quốc gia chính vì thế. Lễ Ký, thiên Tế Pháp, đại ý: Hậu Thổ, con của Cộng Công thị, có công bình định chín châu, nên được thờ làm thần Xã.
• Hậu Thổ (后土): ban đầu là tên một vị thần (Tả Truyện chép đại ý: con Cộng Công thị là Câu Long làm Hậu Thổ), về sau thành tên gọi chung của đất, đối với "Hoàng Thiên" là trời. Ở nhiều nghĩa trang Nam Bộ và nghĩa trang người Hoa, cạnh ngôi mộ có một tấm đá nhỏ đề hai chữ "Hậu Thổ": đó là chỗ tạ thần đất nơi an táng.
• Trung Lựu (中霤): thần đất của gian giữa ngôi nhà. Lễ Ký, thiên Nguyệt Lệnh, đại ý: ở tiết giữa năm thuộc hành Thổ, lễ tự là thờ Trung Lựu. Đây là dấu vết sớm nhất của ý "mỗi ngôi nhà có một thần đất riêng".

Thổ Địa của dân gian là thần Xã đã đi xuống cấp xóm, cấp phố. Thổ Công của người Việt miền Bắc gần với Trung Lựu: thần đất của chính nền nhà mình.

Thổ Công: chủ đất của một ngôi nhà

Ở miền Bắc, Thổ Công là vị được coi là chủ nhân thật của mảnh đất, gia đình chỉ là người ở nhờ. Từ đó có các tục:

• Làm nhà, động thổ phải "xin phép" Thổ Công trước khi đào đất (xem lịch chọn ngày ở xem ngày động thổ).
• Dọn về nhà mới phải "trình" Thổ Công nơi ấy (xem xem ngày nhập trạch).
• Câu tục ngữ "Đất có Thổ Công, sông có Hà Bá": mỗi nơi có chủ của nó, người đến sau phải biết điều.

Thổ Công thường không có tượng. Nhiều nhà miền Bắc thờ chung trên một bàn thờ nhỏ với Táo Quân, có khi đặt cạnh bàn thờ gia tiên nhưng thấp hơn hoặc lệch sang một bên. Thổ Công không phải tổ tiên; chỗ phân biệt giữa thờ thần với thờ người nhà có ở bài thờ cúng tổ tiên.

Táo Quân: vì sao ba vị Táo lại mang tên Thổ Công, Thổ Địa

Truyện "hai ông một bà" (Trọng Cao, Thị Nhi, Phạm Lang) đã kể kỹ ở bài ông Công ông Táo. Ở đây chỉ bàn chỗ gây nhầm.

Trong lời giải thích dân gian phổ biến, ba vị Táo được chia việc và gán tên:

Cách gán người với việc khác nhau tuỳ bản kể. Điều đáng chú ý là chính lớp gán tên này đã nhập ba thứ vốn tách biệt (thần bếp, thần đất trong nhà, thần đất ngoài xóm) vào một bàn thờ. Vì thế người miền Bắc nói "cúng ông Công ông Táo" là gọi gộp cả thần đất lẫn thần bếp, còn khi tách ra thì "Thổ Công" lại chỉ thần đất của nhà.

Muốn khỏi rối, có thể nhớ: Táo là bếp, Thổ là đất. Táo Quân lên trời ngày 23 tháng Chạp, còn Thổ Công không đi đâu: đất không bỏ nhà mà đi.

Ông Địa: Thổ Địa của người miền Nam

Ở Nam Bộ, đi vào hầu như mọi cửa hàng sẽ thấy một bàn thờ nhỏ đặt sát đất, thờ hai vị: Thần Tài (ông mặc áo quan, tay cầm thỏi vàng) và Ông Địa (ông già bụng phệ, cười tươi, tay cầm quạt). Ông Địa chính là Thổ Địa, nhưng hình tượng đã đổi hẳn: không còn là ông già chống gậy nghiêm trang mà là một ông cười hiền, bụng to như tượng Di Lặc.

Hình tượng này chịu ảnh hưởng của người Hoa ở Nam Bộ, nơi Thổ Địa Công (Phúc Đức Chính Thần) và Thần Tài thường được thờ chung. Người Việt miền Nam tiếp nhận, thêm thói quen gần gũi: đặt trước Ông Địa ly nước, điếu thuốc, gọi ông như người nhà.

Ông Địa còn có mặt ở một chỗ ít ai để ý: múa lân. Nhân vật đeo mặt nạ tròn, bụng to, cầm quạt dẫn đường cho con lân chính là Ông Địa: thần đất đưa lân vào nhà. Chuyện Thần Tài từ đâu đến có bài riêng ở Thần Tài là ai.

Lên một cấp: Thổ Địa, Thành hoàng và Thần Hoàng Bổn Cảnh

Trên Thổ Công của một nhà và Thổ Địa của một xóm còn có Thành hoàng làng: vị thần giữ cả làng, thờ ở đình, có sắc phong. Ở Nam Bộ gọi là Thần Hoàng Bổn Cảnh. Có thể hình dung một thang ba bậc theo phạm vi đất được giữ: nền nhà, xóm phố, cả làng. Thang này là cách hệ thống hoá của người nghiên cứu cho dễ hiểu; dân gian không viết ra như một điều lệ.

Sách cổ nói gì

Lễ Ký, Tế Pháp, đại ý: khi Cộng Công thị làm bá chín châu, con ông là Hậu Thổ bình định được chín châu, nên đời sau thờ làm thần Xã. — Lễ Ký, Tế Pháp

Bình: thần đất ở đây là người có công với đất được thờ, giống cách người Việt thờ người có công lập làng làm Thành hoàng. Thần đất không phải đất vô tri, mà là một "người giữ đất".

Lễ Ký, Nguyệt Lệnh, đại ý: ở giữa năm, ứng hành Thổ, đế là Hoàng Đế, thần là Hậu Thổ, lễ tự là Trung Lựu. — Lễ Ký, Nguyệt Lệnh

Bình: Trung Lựu nguyên là chỗ giữa nhà, nơi nước mưa từ lỗ mái rơi xuống ở kiểu nhà cổ. Thờ chỗ ấy là thờ cái trục của ngôi nhà. Ý "thần đất ngự ở giữa nhà" vẫn còn trong cách người Việt coi Thổ Công là chủ nhà thật.

Đọc cho đúng mức

• Không có một danh sách chuẩn. Tên gọi, việc coi giữ của từng vị khác nhau giữa miền Bắc, miền Nam, người Việt và người Hoa; bảng trên là cách phân biệt phổ biến, không phải giáo luật.
• Việc gán Thổ Công, Thổ Địa, Thổ Kỳ cho ba nhân vật trong truyện Táo là lời giải thích dân gian có nhiều dị bản.
• Các câu Hán văn trong mục trên chúng tôi dẫn đại ý; ai cần nguyên văn nên đối chiếu bản Lễ Ký chú giải.
• Bài này không hướng dẫn văn khấn, lễ vật; phần đó thuộc phong tục từng nhà và các trang chuyên về nghi lễ.

Việc nên làm

• Khi người lớn trong nhà nói "cúng Thổ Công", hỏi lại là cúng thần đất hay cúng Táo, để hiểu đúng việc nhà mình đang giữ.
• Nếu sắp làm nhà, chuyển nhà, xem lịch chọn ngày trước rồi mới tính chuyện lễ, đừng để lễ lạt chi phối việc thi công an toàn.
• Lần tới xem múa lân, chỉ cho trẻ nhỏ ông bụng to cầm quạt: đó là Ông Địa, thần đất dẫn đường.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Lễ Ký — Tế Pháp (Hậu Thổ được thờ làm thần Xã), đại ý.
• Lễ Ký — Nguyệt Lệnh (thờ Trung Lựu ở tiết giữa năm), đại ý.
• Tả Truyện — Chiêu Công năm thứ 29 (Câu Long làm Hậu Thổ), đại ý.
• Truyện cổ tích Việt Nam "Sự tích ông đầu rau" (đại ý, theo các tuyển tập truyện cổ).
• Ngày âm lịch năm 2027 tính bằng bộ máy âm lịch aihuyenhoc.com.