Tranh không nên treo trong nhà: thú dữ, cảnh buồn, ảnh người đã mất — điều kiêng nào có sách, điều nào chỉ là lời đồn

Những tranh người Việt hay kiêng treo trong nhà gồm tranh thú dữ nhe nanh hướng vào chỗ ngồi, tranh cảnh tang tóc, cây khô, ảnh người đã mất treo lẫn ngoài bàn thờ, và tranh tượng thờ đặt ở phòng ngủ, nhà vệ sinh. Nhưng các sách nhà ở cổ như Bát Trạch Minh Kính, Dương Trạch Tam Yếu không có mục nào bàn tranh. Phần lớn điều kiêng là tục lệ thờ cúng hoặc lời khuyên mới lan trên mạng; vài điều có lý do thật về tâm lý và an toàn.

Ba tầng xuất xứ: cách đọc một lời kiêng về tranh

Mỗi khi nghe "tranh này kỵ", nên hỏi lời ấy nằm ở tầng nào. Trong bài, chúng tôi chia ba tầng:

1. Có gốc trong sách cổ — nhưng gần như luôn là gốc gián tiếp: sách nói về thế đất, về lễ thờ; người đời sau suy ra tranh.
2. Tục dân gian Việt — đã sống qua nhiều đời, gắn với thờ cúng tổ tiên, thờ thần, nếp nhà.
3. Chỉ thấy gần đây — đến từ sách phong thủy phổ thông Hồng Kông, Đài Loan cuối thế kỷ 20 rồi được chép lại trên các trang mạng tiếng Việt, nhiều khi kèm lời doạ cho dễ lan.

Tầng nào cũng có thể có một lý do thực tế đứng đằng sau — và lý do thực tế mới là thứ đáng giữ.

Bảng tổng: từng điều kiêng và xuất xứ

Bảng này cho thấy một điều ít được nói: nhóm lời kiêng đông nhất là nhóm mới, và cũng là nhóm không có lý do thực tế nào đi kèm.

Tranh thú dữ: từ thế đất "Bạch Hổ" đến bức tranh trên tường

Táng Thư — sách táng pháp tương truyền của Quách Phác — mô tả bốn phía của một thế đất tốt bằng bốn con vật: Huyền Vũ cúi đầu, Chu Tước múa lượn, Thanh Long uốn khúc, Bạch Hổ nằm phục. Thế đất ngược lại thì sách coi là xấu, và riêng thế hổ ngồi chồm lên được gọi bằng một tên rất nặng (dẫn đại ý). Bài tứ linh: Thanh Long, Bạch Hổ giải đoạn này.

Cần thấy rõ: đó là chuyện dáng núi đồi quanh huyệt mộ. Từ "hổ nên nằm phục" của thế đất đến "tranh hổ gầm là xấu" là một bước suy của đời sau, dùng hình con vật trong sách như hình con vật trên tranh. Bước suy ấy không có trong sách nhà ở.

Ở Việt Nam còn một lớp khác ít người để ý: tranh hổ vốn là tranh thờ. Tranh Ngũ Hổ của dòng Hàng Trống và Đông Hồ — năm con hổ năm màu ứng năm phương — là tranh treo ở điện thờ, ở ban thờ thần, không phải tranh treo phòng khách cho đẹp. Người lớn tuổi ngại tranh hổ trong phòng khách nhiều khi vì lẽ ấy: thứ thuộc về điện thờ thì đừng treo như đồ trang trí.

Còn lời "người tuổi Thân treo tranh hổ là xung" (Dần – Thân xung) thì chỉ thấy trên mạng gần đây.

Lý do thực tế đáng nghe: một bức tranh thú dữ khổ lớn, mắt nhìn thẳng ra, treo đối diện sofa hay đầu giường — ai ngồi đó cũng có cảm giác bị nhìn. Trẻ nhỏ có thể sợ thật. Nếu thích tranh hổ, chọn tranh hổ nằm, hổ đi trong rừng, treo ở tường phụ hoặc phòng làm việc của người thích nó.

Ảnh người đã mất: một lệ thờ chưa tới 160 năm tuổi

Lệ kiêng treo ảnh người đã mất ở phòng khách, phòng ngủ là lệ của thờ cúng tổ tiên: ảnh thờ thuộc về gian thờ, đứng cùng bài vị, bát hương. Treo nó lẫn giữa ảnh cưới, ảnh du lịch là đặt vật thờ vào chỗ sinh hoạt.

Có một chi tiết thú vị: lệ này không thể cổ hơn nghề ảnh ở Việt Nam. Hiệu ảnh đầu tiên của người Việt — Cảm Hiếu Đường của Đặng Huy Trứ — mở ở Hà Nội năm 1869, và chữ "cảm hiếu" trong tên hiệu đã nói rõ: chụp ảnh để thờ cha mẹ. Trước đó, gian thờ chỉ có thần chủ, bài vị — các sách lễ như Thọ Mai Gia Lễ dặn cách lập thần chủ (dẫn đại ý) — và nhà khá giả thì có tranh truyền thần, tức chân dung vẽ tay. Lệ về di ảnh hôm nay là lệ bài vị xưa chuyển sang tấm ảnh.

Hiểu như vậy thì biết cách xử lý mà không phải sợ:

• Ảnh thờ đặt trên bàn thờ theo cách của nhà mình — bài đặt di ảnh trên bàn thờ bàn chuyện cao thấp, thứ tự.
• Ảnh kỷ niệm có người đã mất (ảnh gia đình nhiều thế hệ, ảnh cưới của ông bà) là ảnh sinh hoạt, không phải ảnh thờ. Nhiều nhà vẫn treo ở phòng khách như một cách nhớ. Điều nên tránh là dùng chính tấm ảnh thờ, ảnh có khung đen, ảnh chân dung đơn khổ lớn kiểu ảnh thờ để treo ở đó — nó làm khách lúng túng.
• Phòng ngủ thì phần đông các nhà đều tránh, và đó là lựa chọn dễ hiểu.

Tranh tượng thờ để sai chỗ: chuyện tôn kính

Tranh Phật, tranh Quan Âm, ảnh các vị thánh, tranh Đức Mẹ — người theo đạo nào cũng có lệ đặt ảnh tượng nơi trang nghiêm, không đặt ở phòng ngủ, nhà vệ sinh, gầm cầu thang. Đây là lễ nghi tôn giáo, không phải lý thuyết phong thủy, và nên hỏi đúng người của đạo mình (thầy chùa, cha xứ) khi băn khoăn. Bài bàn thờ Phật trong nhà bàn kỹ chuyện đặt ảnh tượng Phật.

Một lưu ý nhỏ: tranh có hình Phật dùng như đồ trang trí — đầu Phật trang trí trong quán, tượng Phật đặt dưới sàn làm đồ bày — nhiều người theo đạo Phật thấy không phải phép. Nếu khách trong nhà có người như thế, chọn đề tài khác cho phòng khách là cách lịch sự.

Lớp mới: nước chảy ra cửa, thuyền ra khơi, hoa đào phòng ngủ

Nhóm lời kiêng này có chung một khuôn: lấy nghĩa đen của hình trong tranh làm nghĩa cho nhà. Nước chảy ra cửa thì "tiền chảy ra", thuyền hướng ra cửa thì "của đi xa", hoa đào trong phòng thì "đào hoa ngoài luồng". Không bộ sách nhà ở nào lập luận như vậy. Huyền Không có bàn thủy (nước) nhưng là nước thật ngoài nhà — sông, hồ, đường đi — xét theo phương vị và vận, không phải nước vẽ trên tranh.

Nói thế không có nghĩa là treo gì cũng được. Một vài điều nên cân nhắc, nhưng vì lý do khác:

• Tranh màu rất mạnh trong phòng ngủ (đỏ gắt, tương phản cao) có thể làm khó thư giãn trước khi ngủ — chuyện màu sắc và ánh sáng, có thật với nhiều người.
• Tranh chuyển động mạnh đối diện giường (ngựa phi, sóng dữ, chiến trận) cũng vậy. Bài tranh Mã đáo thành công có nói về chiều ngựa chạy.
• Tranh nước ở phòng khách: muốn theo lối nói "nước chảy vào" thì chọn tranh có dòng chảy hướng vào phía trong phòng. Đó là chuyện bố cục thị giác, cũng là cách chiều sự an tâm mà không tốn gì. Bài tranh sơn thủy treo hướng nào bàn kỹ hơn.

Những thứ thật đáng tránh mà ít ai nói

Danh sách kiêng trên mạng hiếm khi có mấy điều này, trong khi đây mới là điều gây chuyện thật:

• Tranh nặng treo trên đầu giường. Khung gỗ kính khổ lớn có thể nặng 8 – 15 kg; tường gạch nhà phố lâu năm, tường thạch cao chung cư, đinh đóng không tắc kê — rơi lúc ngủ là tai nạn có thật. Treo trên đầu giường thì chọn tranh canvas không kính, nhẹ, treo hai điểm.
• Tranh giấy ẩm mốc. Tranh giấy, tranh lụa để lâu trong nhà nồm ẩm sinh mốc ở mặt sau. Người có cơ địa dị ứng nên kiểm tra mặt sau tranh cũ, nhất là tranh treo trong phòng ngủ.
• Tranh cho phòng trẻ nhỏ. Hình mặt người cỡ lớn, mắt to nhìn thẳng, thú dữ, cảnh tối — trẻ nhỏ sợ ban đêm là chuyện thường.
• Kính phản chiếu. Tranh có kính treo đối diện cửa sổ hoặc đèn thành tấm gương thứ hai — những điều ở bài gương trong nhà đặt ở đâu áp dụng cả cho kính khung tranh.

Đọc cho đúng mức

• Táng Thư dẫn đại ý; đoạn tứ linh nói về hình thế đất táng, không nói về tranh. Bát Trạch Minh Kính, Dương Trạch Tam Yếu được đối chiếu và không thấy mục bàn tranh treo.
• Lệ về ảnh thờ dựa trên tục thờ cúng tổ tiên của người Việt và các sách lễ như Thọ Mai Gia Lễ (dẫn đại ý); mỗi vùng, mỗi nhà có lệ riêng, nên hỏi người lớn trong họ.
• Việc phân tầng "mới gần đây" là nhận xét của chúng tôi khi không tìm thấy điều kiêng đó trong sách cổ hay tục cũ; có thể còn nguồn chúng tôi chưa thấy.
• Không có bằng chứng nào cho thấy một bức tranh làm thay đổi tiền bạc, hôn nhân hay sức khỏe của gia đình. Tranh có ảnh hưởng thật ở cảm giác của người nhìn nó mỗi ngày — và chỉ thế thôi.

Việc nên làm

• Trước khi bỏ một bức tranh vì "kỵ", hỏi lời kiêng thuộc tầng nào: sách, tục hay mạng.
• Tranh thờ (Ngũ Hổ, ảnh tượng Phật, ảnh thờ) để đúng chỗ thờ; phòng khách dùng tranh trang trí.
• Ảnh kỷ niệm có người đã mất có thể treo như ảnh gia đình; tránh dùng ảnh thờ khung đen cho tường sinh hoạt.
• Phòng ngủ chọn tranh êm màu, ít chuyển động; phòng trẻ nhỏ tránh hình đáng sợ.
• Tranh nặng không treo trên đầu giường; tranh cũ kiểm tra mốc mặt sau.
• Gia đình có người lớn tuổi giữ lệ kiêng: chiều lệ ấy ở phòng chung — một bức tranh không đáng để cả nhà không vui.

Nguồn tham khảo

• Táng Thư — tương truyền của Quách Phác, đoạn tứ linh (dẫn đại ý).
• Bát Trạch Minh Kính; Triệu Cửu Phong — Dương Trạch Tam Yếu (đối chiếu: không có mục bàn tranh treo).
• Thọ Mai Gia Lễ — lệ lập thần chủ, bài vị (dẫn đại ý).
• Tư liệu về hiệu ảnh Cảm Hiếu Đường của Đặng Huy Trứ, Hà Nội, 1869.
• Tranh dân gian Hàng Trống, Đông Hồ — đề tài Ngũ Hổ (tham chiếu chung).