Phản cung thủy, nước ôm: vì sao sách chuộng nhà ở bờ lồi của khúc sông

Phản cung thủy là khi khu đất nằm phía ngoài khúc sông cong, lưng cung quay vào mình; nước ôm (ngọc đới thủy) là khi khu đất nằm phía trong. Thủy văn học giải thích đúng điều sách chuộng: ở khúc uốn, dòng chảy mạnh dồn về bờ lõm (phía ngoài) và xói nó, còn bờ lồi (phía trong) nước chậm, phù sa lắng thành bãi. Đây là chỗ hiếm hoi phong thủy và địa mạo học nói cùng một điều.

Bài thủy pháp đã giới thiệu ba dáng nước và cách đọc khúc cua đường phố. Bài này đi sâu vào cơ chế của dòng sông: vì sao bờ ngoài bị ăn, sông "bò" đi bao nhiêu, Hồ Tây đã sinh ra thế nào, và chỗ nào sách cổ đúng, chỗ nào cần đọc thêm.

Cơ chế: dòng nước xoắn ở khúc uốn

Khi nước chảy qua một khúc cong, quán tính đẩy khối nước mặt (chảy nhanh nhất) dạt ra phía ngoài, mực nước phía ngoài dâng cao hơn một chút. Để cân lại, nước sát đáy chảy ngược về phía trong. Kết quả là một dòng xoắn như con ốc: trên mặt đi ra ngoài, dưới đáy đi vào trong.

Dòng xoắn ấy làm hai việc cùng lúc:

• Ở bờ lõm (phía ngoài): nước mặt nhanh lao vào bờ rồi cắm xuống, đào sâu chân bờ. Bờ dốc đứng, hay sạt từng mảng, đáy sông ở đây sâu nhất (dân sông nước gọi là vực, là chỗ "nước xoáy").
• Ở bờ lồi (phía trong): dòng đáy chậm mang cát, phù sa vào rồi thả xuống. Bãi bồi lớn dần, thoai thoải, các nhà địa mạo gọi là doi cát khúc uốn.

Người xưa không biết dòng xoắn, nhưng thấy rõ hai kết quả: bờ ngoài mất đất, bờ trong được đất. "Nước ôm" là nước bồi cho mình; "phản cung" là nước lấy đất của mình.

Sông không đứng yên: nó bò

Vì bờ ngoài bị xói và bờ trong được bồi, cả khúc uốn dịch dần về phía bờ lõm qua năm tháng. Các nhà địa mạo học như Leopold và Wolman, trong nghiên cứu kinh điển về sông những năm 1960, đo được những quy luật khá đều: bước sóng của một khúc uốn thường cỡ 10 đến 14 lần bề rộng lòng sông, bán kính cong cỡ 2 đến 3 lần bề rộng. Một con sông rộng 500 m vì vậy uốn những vòng dài năm, bảy cây số.

Khi hai khúc uốn bò lại gần nhau, đến một mùa lũ nước cắt ngang cổ, dòng chính chạy thẳng, bỏ lại khúc cũ thành một hồ hình móng ngựa. Ở Hà Nội, Hồ Tây thường được các nhà địa chất giải thích là một khúc uốn cũ của sông Hồng bị bỏ lại theo cách đó; truyền thuyết Trâu Vàng, cáo chín đuôi là lớp truyện phủ lên một hiện tượng sông ngòi. Hồ Trúc Bạch về sau được ngăn ra từ Hồ Tây bằng đường đê.

Điều này có hệ quả cho người đọc phong thủy: khúc sông hôm nay ôm mình có thể không ôm mãi. Thế "nước ôm" là thế của một vài thế hệ, không phải vĩnh viễn.

Ví dụ Việt Nam: sông Hồng và sông Tiền

Sông Hồng. Đoạn chảy qua Hà Nội có những bãi bồi giữa dòng và ven bờ lồi, như dải Bãi Giữa dưới cầu Long Biên; dân cư bãi ngoài đê sống trên đất bồi, trồng hoa màu theo mùa. Phía bờ lõm thì phải kè. Hệ thống đê sông Hồng nghìn năm là câu trả lời của người Việt cho đúng bài toán mà sách phong thủy gọi là phản cung: thay vì tránh, người ta đắp, kè, giữ.

Sông Tiền. Ở đồng bằng sông Cửu Long, những đoạn sạt lở được báo chí nhắc nhiều năm liền, như bờ sông Tiền khu vực Tân Châu, Hồng Ngự, đều nằm ở phía bờ lõm của các khúc uốn lớn, nơi dòng chảy mạnh áp sát bờ. Nhà cửa ven những đoạn ấy chính là "phản cung thủy" theo nghĩa đen nhất, và cái giá là đất trôi xuống sông.

Bờ lồi chưa chắc là chỗ ở tốt

Sách chuộng phía trong khúc sông, nhưng đọc kỹ địa hình thì phía trong có hai phần khác nhau:

Làng cổ ven sông thường đứng ở phần thứ hai: phía trong vòng sông, nhưng lùi lên chỗ đất cao, ổn định. Câu "nước ôm là tốt" vì vậy cần một vế ngầm: ôm từ khoảng cách vừa đủ. Táng Thư cũng dặn nước đến trước huyệt phải "quanh co lưu luyến", không phải tràn sát chân.

Đường cong, mương cong, kênh cong

Cùng một cơ chế (quán tính, dồn ra phía ngoài) áp vào nhiều thứ không phải sông:

• Khúc cua đường: xe vào cua nhanh văng ra phía ngoài; nhà phía ngoài khúc cua chịu rủi ro hơn. Bảng chi tiết ở bài thủy pháp.
• Mương, kênh thoát nước trong khu đất: nước mưa lớn xói mạnh ở mép ngoài khúc cong; nhà sát mép ngoài nên kè, lát đáy.
• Đường ống thoát nước: chỗ uốn gấp là chỗ đọng rác, tắc; thợ nước sẽ khuyên dùng góc cong mở.

Ba ví dụ này cho thấy "phản cung" không phải một tia khí vô hình, mà là một quy luật vật lý của dòng chảy mà người xưa nhận ra bằng quan sát.

Sách cổ nói gì

Táng Thư bàn nước trước huyệt, đại ý: nước nên uốn khúc, quanh co mà đến, như lưu luyến không muốn đi; nước chảy thẳng hay quay lưng thì khí không dừng. Thủy Long Kinh, sách thủy pháp gắn tên Tưởng Đại Hồng đời Minh Thanh, tả nước tốt bằng hình ảnh đại ý: nước ôm quanh như đai ngọc thắt lưng; nước quay lưng như cánh cung giương ra ngoài là thế phản.

Bình: hai hình ảnh "đai ngọc" và "cánh cung" tả đúng hình học của khúc uốn nhìn từ hai phía. Điều sách cổ không nói, và địa mạo học bổ sung, là thời gian: sông bò, bãi bồi cũng có ngày bị cuốn. Đọc hai nguồn cạnh nhau cho một lời khuyên trọn hơn: chọn chỗ được nước ôm, ở đất cao ổn định, và theo dõi dòng sông qua nhiều năm.

Đọc cho đúng mức

Đây là chỗ phong thủy có cơ sở vững nhất, nhưng cơ sở ấy là thủy văn, nên đo bằng thủy văn: bản đồ sạt lở, mực lũ, lịch sử dịch dòng.

Phía trong khúc sông không miễn ngập. Bãi bồi mới là đất thấp.

Các con số Leopold là quy luật trung bình, từng con sông có thể khác; sông đã bị kè, đắp đập thì không còn tự do uốn.

Hồ Tây là khúc sông cũ theo giải thích phổ biến của giới địa chất; chi tiết thời điểm hình thành còn được bàn.

Việc nên làm

• Mua đất ven sông: hỏi chính quyền về bản đồ, cảnh báo sạt lở khu vực; nhìn bờ có dốc đứng, có vết sạt không.
• Ưu tiên đất phía trong khúc uốn nhưng ở thềm cao, đã có làng cũ, không xây kiên cố trên bãi bồi mới.
• Nhà ở bờ lõm: kè bờ, giữ cây chắn sóng, không khai thác cát gần bờ, theo dõi vết nứt đất.
• Mương, kênh cong trong khu đất: lát, kè mép ngoài khúc cong.
• Đọc thêm về cửa nước của cả vùng ở bài thủy khẩu và la thành.

Nguồn tham khảo

• Táng Thư (Táng Kinh), gắn tên Quách Phác: phần bàn nước trước huyệt (dẫn đại ý).
• Thủy Long Kinh, gắn tên Tưởng Đại Hồng (dẫn đại ý).
• Luna B. Leopold, M. Gordon Wolman, John P. Miller, Fluvial Processes in Geomorphology (1964): quy luật hình học khúc uốn.
• Thông tin sạt lở bờ sông Tiền đoạn Tân Châu, Hồng Ngự theo các bản tin địa phương nhiều năm.