Nguyên, Hanh, Lợi, Trinh: bốn chữ mở đầu quẻ Càn và hai cách đọc cách nhau hai nghìn năm

"Nguyên, hanh, lợi, trinh" là toàn bộ lời quẻ Càn, bốn chữ đầu tiên của Kinh Dịch. Văn Ngôn truyện đọc thành bốn đức: nguyên là đầu điều thiện, hanh là chỗ hội của cái đẹp, lợi là sự hoà của nghĩa, trinh là cái cốt của việc. Chu Hy đọc thành hai vế: "rất thông, lợi ở chỗ giữ chính bền". Học giới hiện đại còn đọc chữ "trinh" là "bói hỏi".

Ba cách đọc ấy không cãi nhau vô cớ. Mỗi cách đứng trên một loại chứng cứ khác: lời truyện cổ, ngữ pháp của toàn bộ kinh văn, và chữ khắc trên mai rùa xương thú. Bài này đặt chúng cạnh nhau để bạn tự cân.

Bốn chữ xuất hiện ở đâu và bao nhiêu lần

Đếm trên bản kinh văn thông hành (64 lời quẻ và 386 lời hào, gồm cả Dụng Cửu, Dụng Lục), bốn chữ không chỉ của riêng quẻ Càn:

Có bảy quẻ mà lời quẻ chứa đủ cả bốn chữ: Càn (1), Khôn (2), Truân (3), Tùy (17), Lâm (19), Vô Vọng (25), Cách (49). Nhưng chỉ ở Càn, bốn chữ đứng một mình, không kèm gì thêm. Ở các quẻ kia, chúng đi với điều kiện hoặc lời cảnh báo: Lâm có "đến tháng tám có điều xấu", Vô Vọng có "nếu không chính thì có tai vạ", Khôn có "lợi cho sự bền chính của ngựa cái".

Con số này đã gợi ra vấn đề. Nếu bốn chữ là bốn đức cao quý dành cho trời, sao chúng lại rải khắp sáu mươi tư quẻ, dính cả với ngựa cái và với tháng tám có điều xấu? Mỗi cách đọc dưới đây là một cách trả lời câu hỏi ấy.

Cách đọc thứ nhất: bốn đức của Văn Ngôn

Văn Ngôn truyện, phần giải riêng cho hai quẻ Càn và Khôn trong Thập Dực, mở đầu bằng câu:

Nguyên là đứng đầu các điều thiện; hanh là chỗ hội tụ của cái tốt đẹp; lợi là sự hoà hợp của điều nghĩa; trinh là cái cốt cán của mọi việc. Văn Ngôn nói tiếp: người quân tử thể hiện điều nhân thì đủ để làm người đứng đầu, hội cái đẹp thì đủ hợp với lễ, làm lợi cho vật thì đủ hoà với nghĩa, giữ chính bền thì đủ làm cốt cho việc; người quân tử làm được bốn đức ấy, nên nói "Càn: nguyên, hanh, lợi, trinh".

Đây là cách đọc đạo đức hoá: bốn chữ thành bốn phẩm chất, ứng với nhân, lễ, nghĩa và (về sau các nhà Tống Nho thêm) trí. Đời sau còn ghép bốn đức với bốn mùa: nguyên là xuân, vạn vật bắt đầu; hanh là hạ, vạn vật lớn mạnh; lợi là thu, vạn vật thành quả; trinh là đông, vạn vật thu cất. Trình Di trong Dịch Truyện giải đại ý: nguyên là chỗ bắt đầu của muôn vật, hanh là chỗ lớn lên, lợi là chỗ thành toại, trinh là chỗ hoàn thành.

Chi tiết đáng chú ý là cách đọc này cổ hơn chính Văn Ngôn nhiều người tưởng. Tả Truyện, năm thứ chín đời Lỗ Tương công (năm 564 trước Công nguyên), chép bà Mục Khương bói được quẻ Tùy, lời quẻ "nguyên hanh lợi trinh, vô cữu", và bà giải gần như từng chữ như Văn Ngôn: "Nguyên, thể chi trưởng dã; hanh, gia chi hội dã; lợi, nghĩa chi hoà dã; trinh, sự chi cán dã." Chỉ khác một chữ ở vế đầu: Tả Truyện viết "thể chi trưởng", đứng đầu thân thể; Văn Ngôn viết "thiện chi trưởng", đứng đầu điều thiện. Rồi bà tự xét mình không có bốn đức ấy nên không thể "vô cữu". Câu chuyện Mục Khương và cách bà chọn đọc lời quẻ thay vì lời hào được kể ở bài quẻ nhiều hào động.

Như vậy, ngay từ thời Xuân Thu đã có người đọc bốn chữ thành bốn đức, và người soạn Văn Ngôn hoặc dùng chung một nguồn với Tả Truyện, hoặc chép lại từ đó.

Cách đọc thứ hai: "đại hanh, lợi trinh" của Chu Hy

Đến đời Tống, Chu Hy trong Chu Dịch Bản Nghĩa đọc khác. Ông giải từng chữ: nguyên là lớn, hanh là thông, lợi là nên, trinh là chính mà bền. Rồi ông ghép chúng thành hai vế: "nguyên hanh" là rất thông, "lợi trinh" là lợi ở chỗ giữ chính bền. Đại ý lời chú: Văn Vương cho rằng đạo Càn rất thông mà rất chính, nên ai bói được quẻ này mà sáu hào không động thì việc sẽ rất thông, nhưng phải lợi ở chỗ chính và bền thì mới giữ được đến cuối.

Lý lẽ của Chu Hy nằm ở ngữ pháp toàn bộ kinh văn. Nếu nhìn lại bảng ở trên, "nguyên hanh" và "lợi trinh" đi thành cụm ở rất nhiều quẻ; "nguyên" gần như không bao giờ đứng một mình. "Lợi trinh" có ở lời quẻ của 20 quẻ, còn những cụm như "lợi tẫn mã chi trinh" (Khôn), "lợi quân tử trinh" (Đồng Nhân), "lợi nữ trinh" (Gia Nhân) cho thấy "lợi … trinh" là một khuôn câu: lợi cho sự bền chính của ai đó. Đọc thành bốn đức ngang hàng thì khuôn câu này vỡ.

Chính bản kinh văn hiện hành cũng thường chấm câu theo lối Chu Hy: "Càn: nguyên hanh, lợi trinh." Còn cách đọc bốn đức thì vẫn được giữ trong học thuật như một lớp nghĩa của Văn Ngôn, không ai bỏ.

Chu Hy không phủ nhận Văn Ngôn. Ông nói rõ đại ý: bốn đức là cách Khổng Tử mở rộng nghĩa, còn nghĩa gốc khi Văn Vương soạn lời quẻ là lời bói. Đây là lập trường nổi tiếng của ông: Dịch vốn là sách bói, phải hiểu nghĩa bói trước rồi mới bàn nghĩa lý. Hai lối đọc Dịch này được trình bày ở bài tượng số và nghĩa lý.

Cách đọc thứ ba: "trinh" là bói hỏi

Thế kỷ hai mươi, khi giáp cốt văn (chữ khắc trên mai rùa, xương thú đời Thương) được đọc rộng rãi, chữ 貞 hiện ra với nghĩa rất cụ thể. Trong lời bói đời Thương, câu hỏi thường có khuôn: ngày nào đó bốc (đốt mai rùa), người bói tên gì trinh (hỏi), rồi đến điều hỏi. Chữ "trinh" ở đó không phải "chính bền" mà là hỏi quẻ, hỏi bói.

Điều này khớp với Thuyết Văn Giải Tự đời Hán, nơi Hứa Thận giải: "Trinh, bốc vấn dã", trinh là bói hỏi. Như vậy nghĩa "bói hỏi" không phải phát minh của người hiện đại; nó đã nằm trong từ điển cổ nhất, chỉ là bị lớp nghĩa đạo đức phủ lên.

Cao Hanh, nhà Dịch học đời Dân Quốc, trong Chu Dịch Cổ Kinh Kim Chú đi xa hơn: đọc "hanh" (亨) theo chữ "hưởng" (享), là dâng lễ tế, vì hai chữ này thời cổ viết chung một dạng. Theo lối ấy, "nguyên hanh, lợi trinh" có thể hiểu đại ý là "làm lễ tế lớn; bói hỏi thì lợi". Lời quẻ Càn trở thành một ghi chú nghi lễ của người làm bói hơn là một tuyên ngôn triết học.

Cách đọc này giải được câu hỏi về con số. Nếu "trinh" là bói hỏi, thì việc chữ này xuất hiện 111 lần khắp sách không có gì lạ: sách bói nhắc đến việc bói. Những cụm như "trinh cát" (bói thì tốt), "trinh hung" (bói thì xấu), "trinh lận" cũng đọc trôi hơn hẳn so với "giữ chính thì xấu", một cách nói nghe rất lạ.

Đặt ba cách đọc cạnh nhau

Ba cột không loại trừ nhau. Chúng là ba tầng của một văn bản sống qua ba nghìn năm: một ghi chép của người bói thời Tây Chu, được người thời Xuân Thu, Chiến Quốc đọc thành bài học đạo đức, rồi được nhà Nho đời Tống cố kéo về nghĩa bói ban đầu mà vẫn giữ bài học đạo đức.

Sách cổ nói gì

Nguyên là đứng đầu điều thiện, hanh là chỗ hội của cái đẹp, lợi là sự hoà của điều nghĩa, trinh là cốt cán của việc. — Chu Dịch, Văn Ngôn quẻ Càn

Bình: chữ "cán" (幹) ở vế cuối là cái thân cây, cái cột chịu lực. Đọc theo nghĩa đạo đức, trinh là thứ giữ cho mọi việc đứng được: một người có ba đức đầu mà thiếu sự bền chính thì mọi điều tốt đều không chịu nổi sức nặng của thời gian.

— Xuân Thu Tả Truyện, Tương công năm thứ chín, lời Mục Khương

Bình: cùng bốn vế, khác một chữ "thể" thay cho "thiện". Đây là bằng chứng hiếm hoi cho thấy một đoạn của Thập Dực đã lưu hành, dưới dạng gần giống, từ trước khi các truyện được biên tập thành sách.

Trinh là bói hỏi. — Hứa Thận, Thuyết Văn Giải Tự

Đọc cho đúng mức

Không có cách đọc "đúng duy nhất". Hỏi "nguyên hanh lợi trinh nghĩa là gì" thì câu trả lời trung thực là: tuỳ bạn đọc Kinh Dịch như sách gì. Đọc như sách tu thân thì theo Văn Ngôn; đọc như sách bói thì theo Chu Hy; đọc như tư liệu lịch sử thì theo học giới hiện đại.

Cách đọc "bói hỏi" không làm Dịch kém đi. Có người lo rằng hiểu "trinh" là bói hỏi thì Kinh Dịch mất phần triết lý. Thật ra phần triết lý nằm ở Thập Dực và ở cách người đời sau đọc, và phần ấy vẫn còn nguyên. Biết nghĩa gốc chỉ giúp đọc lời hào không bị gượng.

Chi tiết về giáp cốt văn và cách Cao Hanh đọc chữ "hanh" ở đây là tóm lược. Giới chuyên môn còn tranh luận về từng chữ; bài chỉ nêu hướng chính, không nêu như kết luận đã khép lại.

Khi gieo được quẻ Càn. Dù theo cách đọc nào, lời quẻ Càn đều nói về sức khởi đầu mạnh và đòi hỏi sự bền chính đi kèm. Phần nói thẳng với việc của bạn vẫn là hào động; sáu hào rồng được giải ở trang quẻ Thuần Càn.

Việc nên làm

• Khi gặp chữ "trinh" trong lời hào, thử đọc theo cả hai nghĩa ("giữ chính bền" và "bói hỏi") rồi xem nghĩa nào làm câu trôi hơn.
• Khi đọc bản dịch tiếng Việt, xem người dịch theo lối nào: dịch "nguyên hanh lợi trinh" thành bốn đức là theo Văn Ngôn, thành "rất thông, lợi giữ chính" là theo Chu Hy. Các bản dịch được so ở bài bản dịch Kinh Dịch tiếng Việt.
• Đọc lời quẻ của bảy quẻ có đủ bốn chữ liền một lượt; bạn sẽ thấy rõ vì sao "lợi trinh" là một khuôn câu.
• Nếu học Dịch để tu thân, giữ bốn đức của Văn Ngôn làm bài học; nếu học để bói, giữ cách chia câu của Chu Hy.

☯️Gieo quẻ Kinh Dịch
Gieo ba đồng xu sáu lần, ra quẻ chủ, hào động, quẻ biến — AI giải theo câu hỏi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch, lời quẻ Càn, Khôn, Truân, Tùy, Lâm, Vô Vọng, Cách (trích nguyên văn); số lần xuất hiện của bốn chữ đếm trên bản kinh văn thông hành, gồm 64 lời quẻ và 386 lời hào.
• Chu Dịch, Văn Ngôn quẻ Càn (trích nguyên văn đoạn bốn đức; phần sau dẫn đại ý).
• Xuân Thu Tả Truyện, Tương công năm thứ chín: lời Mục Khương (trích nguyên văn đoạn bốn chữ).
• Chu Hy, Chu Dịch Bản Nghĩa: lời chú quẻ Càn (dẫn đại ý).
• Trình Di, Dịch Truyện: lời chú quẻ Càn (dẫn đại ý).
• Hứa Thận, Thuyết Văn Giải Tự: chữ 貞 (trích nguyên văn).
• Cao Hanh, Chu Dịch Cổ Kinh Kim Chú (dẫn đại ý hướng đọc, không trích nguyên văn).