Đọc Kinh Dịch bằng bản tiếng Việt nào: Phan Bội Châu, Ngô Tất Tố, Nguyễn Hiến Lê, Nguyễn Duy Cần

Người mới nên bắt đầu bằng Kinh Dịch của Nguyễn Hiến Lê, vì lời giảng rõ và có phần nhập môn; người muốn đọc đủ lời chú của các nhà Tống nên dùng bản Phan Bội Châu hoặc Ngô Tất Tố; Dịch Học Tinh Hoa của Nguyễn Duy Cần là sách luận về tư tưởng Dịch, không phải bản dịch đủ 64 quẻ. Bản nào cũng mang lựa chọn của người dịch, nên kiểm vài câu trước khi tin.

Bài này không chấm điểm bốn cụ. Nó giúp bạn biết mỗi cuốn được viết cho ai, đứng trên lời chú của ai, và đưa ra năm câu thử để bạn tự mở cuốn mình đang có ra kiểm trong mười phút.

Vì sao chọn bản dịch quan trọng hơn với Kinh Dịch

Với phần lớn sách cổ, bản dịch khác nhau ở câu chữ. Với Kinh Dịch, bản dịch khác nhau ở nghĩa, vì ba lẽ.

Lời kinh quá ngắn. Lời quẻ Càn có bốn chữ. Lời hào nhiều câu chỉ ba, bốn chữ. Không có ngữ cảnh để tự phân xử, người dịch buộc phải chọn một cách hiểu.

Phần lớn bản dịch dịch cả lời chú. Người Việt học Dịch theo Nho học khoa cử, tức theo lời chú của Trình Di và Chu Hy đời Tống. Bản dịch tiếng Việt vì thế thường là bản dịch Kinh Dịch cộng lời Trình, Chu, có khi cộng thêm lời bàn của chính dịch giả. Ba giọng ấy in chung một trang.

Kinh và Truyện in xen nhau. Như đã nói ở bài các tầng chữ trong một trang Kinh Dịch, Thoán truyện và Tượng truyện thường được chèn ngay dưới lời kinh. Bản dịch không đánh dấu rõ thì người đọc không biết câu nào là lời bói thời Chu, câu nào là triết lý Chiến Quốc, câu nào là lời giảng đời Tống.

Bốn cuốn, bốn mục đích

Phan Bội Châu viết bộ Chu Dịch trong những năm bị giam lỏng ở Huế; sách in sau khi cụ mất. Lời giảng rất dài, theo sát Trình Di và Chu Hy, đôi chỗ cụ liên hệ sang chuyện nước, chuyện dân của thời mình. Đọc cụ Phan là đọc một nhà Nho lớn dùng Dịch để nghĩ về thời cuộc; đó vừa là cái quý, vừa là chỗ cần tách khi muốn biết lời kinh gốc nói gì.

Ngô Tất Tố là nhà Nho, nhà báo, và dịch giả nhiều sách cổ. Bản Kinh Dịch của ông gọn hơn, giữ khung lời kinh và lời truyện, phần chú ngắn. Hợp với người muốn một bản đủ mà không quá dày.

Nguyễn Hiến Lê viết cuốn của mình khi đã đọc các bản trước, và nói rõ hướng đi: đọc Dịch như sách về đạo xử thế của người quân tử, không đi sâu vào bói. Lời giảng hiện đại, sáng sủa, có phần đầu giới thiệu cấu trúc quẻ, hào, lịch sử sách. Đây là cửa vào dễ nhất cho người chưa quen văn Nho.

Nguyễn Duy Cần (Thu Giang) viết Dịch Học Tinh Hoa như một tập luận: âm dương, biến dịch, Thái cực, tượng, lối nhìn của Dịch về đời sống. Sách không dịch lần lượt 64 quẻ, nên không dùng để tra lời hào khi gieo quẻ. Giá trị của nó là giúp người đọc nắm cái nhìn chung trước khi vào chi tiết.

Năm xuất bản, nhà xuất bản của bốn cuốn này thay đổi qua nhiều lần in lại, nên bài không ghi; khi mua, hãy xem trang đầu của chính bản bạn cầm.

Năm câu thử: mở sách ra kiểm trong mười phút

Thay vì tin lời giới thiệu, bạn có thể tự biết một bản dịch theo lối nào bằng cách lật đến năm chỗ dưới đây và xem dịch giả chọn gì.

Câu thử 1: chữ "trinh" ở quẻ Càn

Lời quẻ: "Càn: nguyên, hanh, lợi, trinh." Văn Ngôn giảng bốn chữ thành bốn đức: nguyên là đầu các điều thiện, hanh là chỗ hội của điều đẹp, lợi là sự hoà của nghĩa, trinh là cái cốt của việc. Chu Hy giảng "trinh" là chính mà bền. Còn nhiều nhà nghiên cứu hiện đại, dựa vào văn giáp cốt, đọc "trinh" là hỏi bói.

Bản nào dịch "bốn đức" là theo Văn Ngôn; dịch "rất thông, lợi về giữ chính bền" là theo Chu Hy; có nhắc nghĩa "hỏi bói" là đã tham khảo nghiên cứu hiện đại. Câu này một mình đã cho biết dịch giả đứng ở đâu.

Câu thử 2: "Lợi tẫn mã chi trinh" ở quẻ Khôn

"Tẫn mã" là ngựa cái. Lời quẻ Khôn nói lợi về cái trinh (bền, thuận) của ngựa cái. Xem dịch giả có giữ hình ảnh con ngựa không, hay chuyển ngay thành bài học "người dưới nên thuận theo người trên". Giữ hình ảnh là dịch sát; chuyển thành bài học là bình giải. Cả hai đều hợp lệ, nhưng bạn nên biết mình đang đọc cái nào.

Câu thử 3: "Sư hoặc dư thi" ở quẻ Sư

Hào lục tam quẻ Sư. Trình Di giảng là "nhiều người cùng làm chủ" việc quân; Chu Hy giảng là "thua trận, chở xác về". Bản dịch chọn nghĩa nào cho biết nó theo Trình hay theo Chu. Nếu bản có nêu cả hai, đó là bản cẩn thận. Chi tiết vì sao có hai nghĩa, xem bài tượng số và nghĩa lý.

Câu thử 4: chữ "phu" ở quẻ Trung Phu

"Phu" thường được dịch là lòng tin, thành tín; quẻ Trung Phu là "lòng tin ở trong". Một số nhà nghiên cứu hiện đại đọc "phu" trong nhiều lời hào là tù binh, chiến lợi phẩm, theo nghĩa của chữ trong văn kim văn. Bản dịch tiếng Việt quen thuộc hầu hết theo nghĩa "tin". Nếu bạn gặp một bản dịch mới dùng nghĩa "tù binh", đó là bản đi theo hướng khảo cứu, không phải theo truyền thống Tống Nho.

Câu thử 5: trang quẻ Càn in liền hay in xen

Lật trang quẻ Càn rồi trang quẻ Khôn. Nếu ở quẻ Càn, bảy câu lời hào in liền rồi mới đến Thoán, Tượng, còn từ quẻ Khôn thì mỗi câu hào kèm ngay Tiểu Tượng, bản đó theo cách xếp của bản thông hành. Nếu toàn bộ lời kinh in riêng hai thiên, Truyện in riêng mười thiên, bản đó theo cách xếp cổ Dịch mà Chu Hy dùng. Biết vậy để biết tìm Văn Ngôn, Thoán truyện ở đâu.

Đọc theo thứ tự nào

Không có thứ tự duy nhất đúng. Gợi ý dưới đây theo mục đích.

Một mẹo thực hành: chọn hai bản, một sát chữ và một bình giải, đọc song song cùng một quẻ. Chỗ hai bản nói giống nhau là chỗ chắc; chỗ khác nhau là chỗ đáng dừng lại suy nghĩ.

Sách cổ nói gì

Chữ viết không nói hết lời, lời không nói hết ý… Thánh nhân lập ra tượng để nói hết ý. — Chu Dịch, Hệ Từ thượng

Bình: chính Hệ Từ đã thừa nhận chữ không chở hết ý, nên mới cần tượng. Một bản dịch là thêm một lớp chữ chồng lên lớp chữ cổ. Vì vậy người đọc Dịch nghiêm túc luôn quay về hình quẻ: dịch giả có thể khác nhau, sáu hào thì không.

Đọc cho đúng mức

Nhận xét về bốn cuốn trong bài dựa trên cấu trúc và hướng đi chung của mỗi sách, không trích nguyên văn lời dịch của các cụ; các lần in lại có thể khác nhau về việc in kèm chữ Hán, phiên âm hay không. Hãy kiểm chính bản bạn đang cầm.

Không bản nào "đúng nhất". Bản dịch theo Trình, Chu đúng với truyền thống mà người Việt đã học suốt mấy trăm năm; bản dịch theo khảo cứu hiện đại có thể gần nghĩa gốc của văn bói hơn ở vài chỗ, nhưng chính khảo cứu hiện đại cũng còn tranh luận. Bài này cũng không bàn các bản dịch gần đây từ sách Trung Quốc hay sách phương Tây; nhiều bản trong số đó tốt, nhưng cần xem dịch từ nguyên bản nào.

Việc nên làm

• Lật năm câu thử ở trên trong cuốn bạn đang có, ghi lại dịch giả chọn nghĩa nào. Mười phút là đủ biết cuốn ấy đứng ở đâu.
• Đánh dấu bằng bút chì phần lời kinh, phần lời truyện, phần lời giảng của dịch giả ở vài quẻ đầu.
• Nếu đọc để tự hỏi việc, đọc trước bài dùng Kinh Dịch để tự soi việc, rồi mới tra lời quẻ trong bản đủ lời kinh.
• Nắm tám quẻ đơn trước khi đọc bất kỳ bản nào: lời Thoán truyện dựa vào chúng ở hầu hết các quẻ.

☯️Gieo quẻ Kinh Dịch
Gieo ba đồng xu sáu lần, ra quẻ chủ, hào động, quẻ biến — AI giải theo câu hỏi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch, Hệ Từ thượng (câu "thư bất tận ngôn, ngôn bất tận ý").
• Chu Dịch: lời quẻ Càn, Khôn, Trung Phu; hào lục tam quẻ Sư; Văn Ngôn quẻ Càn.
• Phan Bội Châu, Chu Dịch (dịch và giảng).
• Ngô Tất Tố, Kinh Dịch (dịch và chú giải).
• Nguyễn Hiến Lê, Kinh Dịch, Đạo của người quân tử.
• Thu Giang Nguyễn Duy Cần, Dịch Học Tinh Hoa.
• Chu Hy, Chu Dịch Bản Nghĩa; Trình Di, Trình thị Dịch truyện (lời chú được các bản dịch trên dựa vào).