Tam tài trong sáu hào: hào nào là Trời, hào nào là Người, hào nào là Đất

Theo phép tam tài, sáu hào của một quẻ chia ba tầng: hào 1 và 2 là Đất, hào 3 và 4 là Người, hào 5 và 6 là Trời. Gốc ở Thuyết Quái truyện: "kiêm tam tài nhi lưỡng chi, cố Dịch lục hoạch nhi thành quái", gồm ba tài mà nhân đôi, nên Dịch sáu vạch thành quẻ. Mỗi tài có một cặp đối: trời có âm dương, đất có nhu cương, người có nhân nghĩa.

Tam tài khác với hào vị. Hào vị (đắc chính, đắc trung, ứng, tỷ) xét từng hào âm hay dương có đứng đúng chỗ không; bài hào vị đã giảng. Tam tài thì chia quẻ thành ba tầng nghĩa, cho biết một hào đang nói chuyện của đất (nền móng, hoàn cảnh), của người (hành động, lựa chọn), hay của trời (thời thế, cái vượt khỏi tay mình).

Câu gốc: vì sao quẻ có sáu hào

Thuyết Quái truyện, chương thứ hai, viết:

Ngày xưa bậc thánh làm ra Dịch là để thuận theo lẽ của tính và mệnh. Vì vậy dựng đạo trời gọi là âm và dương, dựng đạo đất gọi là nhu và cương, dựng đạo người gọi là nhân và nghĩa. Gồm ba tài mà nhân đôi, nên Dịch sáu vạch thì thành quẻ. Chia âm chia dương, thay nhau dùng nhu cương, nên Dịch sáu ngôi mà thành văn. — Chu Dịch, Thuyết Quái truyện

Đây là câu trả lời của Thập Dực cho câu hỏi "vì sao quẻ kép có sáu hào chứ không phải năm hay tám": ba tầng trời, đất, người, mỗi tầng có hai mặt đối nhau, ba nhân hai thành sáu.

Hệ Từ hạ nói cùng ý theo cách khác: "Dịch chi vi thư dã, quảng đại tất bị: hữu thiên đạo yên, hữu nhân đạo yên, hữu địa đạo yên. Kiêm tam tài nhi lưỡng chi, cố lục. Lục giả phi tha dã, tam tài chi đạo dã." Sách Dịch rộng lớn đủ cả: có đạo trời, có đạo người, có đạo đất; gồm ba tài mà nhân đôi nên thành sáu; sáu không phải gì khác, chính là đạo của ba tài. Hệ Từ thượng còn gọi sự động của sáu hào là "tam cực chi đạo", đạo của ba cực.

Cụm "thiên, địa, nhân" người Việt quen qua câu Tam Tự Kinh "tam tài giả, thiên địa nhân"; trong Dịch, nó không chỉ là bộ ba để thuộc lòng mà là cách cấu tạo quẻ.

Sơ đồ ba tầng

Với quẻ đơn ba vạch, phép tam tài đơn giản hơn: vạch dưới là Đất, vạch giữa là Người, vạch trên là Trời. Quẻ kép là hai quẻ đơn chồng lên nhau, nhưng tam tài không chia quẻ kép thành "quẻ dưới, quẻ trên"; nó cắt ngang thành ba lớp: lớp Đất lấy hai hào dưới của quẻ dưới, lớp Người lấy hào trên của quẻ dưới và hào dưới của quẻ trên, lớp Trời lấy hai hào trên của quẻ trên. Vì vậy tầng Người nằm vắt qua chỗ nối hai quẻ đơn, đúng chỗ mà bài hào vị gọi là chỗ dễ trượt nhất. Người, trong Dịch, luôn đứng ở chỗ chuyển.

Ví dụ một: quẻ Càn, con rồng đi qua ba tầng

Sáu hào quẻ Càn là ví dụ đẹp nhất, vì chính lời hào đã đặt con rồng vào ba tầng:

Hào ba là chỗ đáng chú ý nhất: cả sáu hào nói về rồng, riêng hào ba không có rồng, chỉ có "quân tử", người quân tử gắng gỏi suốt ngày, tối vẫn lo. Tầng Người của quẻ Càn nói thẳng về con người. Ruộng (điền) ở tầng Đất, trời (thiên) ở tầng Trời, người (quân tử) ở tầng Người: lời hào Càn gần như là bản minh hoạ của phép tam tài.

Văn Ngôn quẻ Càn còn dùng tam tài để giải hai hào giữa. Về cửu tam: "thượng bất tại thiên, hạ bất tại điền", trên không ở trời, dưới không ở ruộng, nên phải "càn càn", gắng gỏi theo thời mà lo. Về cửu tứ: "thượng bất tại thiên, hạ bất tại điền, trung bất tại nhân, cố hoặc chi", trên không ở trời, dưới không ở ruộng, giữa không ở chỗ người, nên mới "hoặc", ngờ vực. Chi tiết này thú vị: theo sơ đồ chuẩn, hào bốn thuộc tầng Người, nhưng Văn Ngôn lại nói hào bốn "không ở chỗ người". Cách hiểu hợp lý là hào bốn đã rời chỗ đứng vững của con người (hào ba, sát mặt đất) mà chưa tới trời, nên lơ lửng; chữ "hoặc" trong lời hào chính là sự lơ lửng ấy. Sơ đồ tam tài là khung, còn lời truyện đọc nó linh hoạt chứ không cứng nhắc.

Ví dụ hai: quẻ Khiêm đọc theo tầng

Quẻ Khiêm được biết là quẻ sáu hào đều tốt. Đọc theo tam tài, sáu lời hào chia rất gọn:

Tầng Đất nói về khiêm như một gốc (khiêm khiêm, minh khiêm). Tầng Người có hào dương duy nhất của cả quẻ, cửu tam, người có thực lực, và lời hào là "lao khiêm", có công mà khiêm: tầng Người của Khiêm nói về người làm việc. Tầng Trời chuyển hẳn sang chuyện dùng quân, chuyện nước, tức những việc thuộc thời thế lớn: khi khiêm đã thành nền, thành nết, thì đến lúc phải hành động dứt khoát trước thời cuộc, người ta vẫn theo.

Thoán truyện quẻ Khiêm còn tự dùng khung tam tài khi giải lời quẻ: "Thiên đạo khuy doanh nhi ích khiêm, địa đạo biến doanh nhi lưu khiêm, quỷ thần hại doanh nhi phúc khiêm, nhân đạo ố doanh nhi hiếu khiêm", đạo trời làm vơi cái đầy mà thêm cho cái khiêm, đạo đất đổi cái đầy mà chảy về cái khiêm, quỷ thần hại cái đầy mà ban phúc cho cái khiêm, đạo người ghét cái đầy mà ưa cái khiêm. Trời, đất, người, cộng thêm quỷ thần, cùng đứng về phía cái khiêm. Bài những quẻ được coi là tốt nhất đọc quẻ này theo góc khác.

Tam tài dùng để làm gì khi đọc quẻ

Khi gieo quẻ có hào động, xem hào ấy nằm ở tầng nào là một câu hỏi nhanh và có ích:

• Hào động ở tầng Đất (hào 1, 2): việc còn ở gốc, ở hoàn cảnh. Lời khuyên thường là chuẩn bị nền, chưa vội. Người hỏi nên nhìn vào điều kiện, nguồn lực, chỗ đứng của mình.
• Hào động ở tầng Người (hào 3, 4): việc đang ở chỗ lựa chọn, hành động. Đây là tầng có nhiều chữ "lệ", "hối", "lận" nhất trong lời hào (theo bài cát hung hối lận, riêng hào ba có mười hào mang chữ lệ). Lời khuyên thường là cẩn trọng trong cách làm.
• Hào động ở tầng Trời (hào 5, 6): việc đã ở tầm thời thế. Hào năm là lúc có vị trí để quyết; hào sáu là lúc một thời đi đến cùng. Lời khuyên thường là biết thời, biết dừng.

Đây là một lớp đọc thêm, không thay cho việc đọc lời hào. Nhưng nó giúp người mới khỏi đọc lời hào như những câu rời rạc: sáu hào là một câu chuyện đi từ đất lên trời, qua con người.

Sách cổ nói gì

— Chu Dịch, Thuyết Quái truyện

Bình: chỗ đẹp của câu này là mỗi tầng có cặp đối riêng. Trời nói bằng âm dương (sáng tối, nóng lạnh), đất nói bằng nhu cương (mềm cứng), người nói bằng nhân nghĩa (thương người và lẽ phải). Con người trong Dịch không được định nghĩa bằng sức mạnh hay của cải, mà bằng một cặp phẩm chất phải giữ cân bằng: thương mà không bỏ lẽ phải, giữ lẽ phải mà không mất lòng thương.

Sự động của sáu hào là đạo của ba cực. — Chu Dịch, Hệ Từ truyện thượng

Bình: Hệ Từ gọi trời, đất, người là "ba cực", ba đầu mút. Khi một hào động, nghĩa là một tầng nào đó của sự việc đang chuyển.

Đọc cho đúng mức

Tam tài là lớp giải của Thập Dực. Lời quẻ, lời hào (phần Kinh) không nhắc tam tài; khái niệm này thuộc Thuyết Quái và Hệ Từ, hình thành muộn hơn. Lời hào quẻ Càn khớp với ba tầng rất đẹp, nhưng nhiều quẻ khác không khớp rõ như vậy; đừng ép.

Sơ đồ không cứng. Chính Văn Ngôn nói hào bốn quẻ Càn "không ở chỗ người", trong khi sơ đồ xếp hào bốn vào tầng Người. Người xưa dùng tam tài như một khung gợi ý, không như luật.

Khác với hào vị và với Lục Hào. Hào vị xét âm dương đúng chỗ; Lục Hào xét can chi, lục thân, thế ứng. Tam tài chỉ là một cách chia tầng nghĩa. Ba hệ có thể dùng cùng lúc mà không mâu thuẫn.

Không có "hào trời tốt hơn hào đất". Tầng Trời có cả "phi long tại thiên" lẫn "kháng long hữu hối". Tầng không quyết định tốt xấu, chỉ cho biết lời hào đang nói về loại chuyện gì.

Việc nên làm

• Vẽ một quẻ bất kỳ, kẻ hai đường ngang chia ba tầng, rồi đọc lại sáu lời hào theo tầng.
• Đọc lại quẻ Càn với bảng ba tầng ở trên; để ý hào ba là hào duy nhất không có rồng.
• Khi gieo được hào động, trước khi đọc lời hào, tự hỏi: việc của mình đang ở tầng nền, tầng làm, hay tầng thời thế.
• Muốn biết vì sao hào ba hay gặp lời nguy, đọc thêm bài hào vị.

☯️Gieo quẻ Kinh Dịch
Gieo ba đồng xu sáu lần, ra quẻ chủ, hào động, quẻ biến — AI giải theo câu hỏi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch, Thuyết Quái truyện, chương 2 (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, Hệ Từ truyện hạ: "Dịch chi vi thư dã, quảng đại tất bị…" (trích nguyên văn); Hệ Từ truyện thượng: "lục hào chi động, tam cực chi đạo dã" (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, Văn Ngôn quẻ Càn: lời giải hào cửu tam, cửu tứ (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, lời hào quẻ Càn và quẻ Khiêm; Thoán truyện quẻ Khiêm (trích nguyên văn).