Nhà trên đất hình tam giác: dân gian gọi "Hỏa hình", kiến trúc sư xử lý ra sao

Đất hình tam giác bị dân gian gọi là "Hỏa hình" và kiêng, nhưng đó là mượn tên ngũ tinh — cách sách loan đầu gọi dáng núi — để gọi một mảnh đất phẳng. Chuyện thật của đất tam giác là hình học: phần dùng được làm phòng vuông vức chỉ khoảng một nửa diện tích. Cách xử lý của kiến trúc sư: phần vuông làm phòng, góc nhọn làm sân, giếng trời, bồn cây, kho.

"Hỏa hình" đến từ đâu

Sách loan đầu chia dáng núi theo ngũ hành, gọi là ngũ tinh: núi tròn đầu là Kim, núi thẳng đứng thân dài là Mộc, núi lượn sóng là Thủy, núi nhọn đỉnh là Hỏa, núi bằng đầu vuông vức là Thổ. Các sách lớn như Địa Lý Nhân Tử Tu Tri đời Minh, đại ý, giảng kỹ năm dạng này và cách chúng sinh khắc nhau khi đứng cạnh nhau trong một thế đất (xem năm dạng núi theo ngũ hành).

Ngũ tinh là cách đọc dáng núi nhìn từ xa, theo chiều đứng. Một mảnh đất phẳng hình tam giác nhìn từ trên xuống thì không có "đỉnh nhọn chĩa lên trời". Gọi nó là Hỏa hình là chuyển một phép đọc từ chiều đứng sang mặt bằng — một bước suy rộng của đời sau, phổ biến trong sách phong thủy dương trạch phổ thông thế kỷ 20.

Từ chữ Hỏa, người ta suy tiếp: nhà Hỏa hình "nóng nảy, hay cãi, dễ hoả hoạn". Lớp suy luận thứ hai này không có trong sách loan đầu cổ.

Nói vậy không có nghĩa sách cổ khen đất tam giác. Sách dương trạch, đại ý, chuộng đất vuông vức, đầy đặn, và chê đất méo lệch, nhọn đầu, thiếu góc. Lý do sách đưa ra là hình thế không cân, khí không tụ đều. Lý do người xây nhà đưa ra thì cụ thể hơn — mục dưới.

Chuyện thật: hình học của đất tam giác

Một định lý hình học quen thuộc: hình chữ nhật lớn nhất đặt được trong một tam giác (một cạnh nằm trên cạnh đáy) có diện tích bằng đúng một nửa diện tích tam giác.

Ví dụ một lô đất tam giác vuông, hai cạnh góc vuông 12 m và 20 m, diện tích 120 m². Hình chữ nhật lớn nhất đặt vừa trong đó là 6 x 10 m — 60 m². Nửa còn lại là hai mảnh tam giác nhọn dần.

Nghĩa là:

• Một nửa diện tích làm được phòng vuông vức, kê đồ bình thường.
• Nửa còn lại là các góc nhọn: kê giường, tủ, bàn không được; ở sát góc nhọn khó lau dọn, ẩm, tối.
• Góc càng nhọn (dưới 45 độ) thì đoạn đầu góc càng vô dụng; với một góc 30 độ, chỗ cách đỉnh 1 m chỉ rộng chừng nửa mét, cách đỉnh 2 m mới rộng khoảng 1,1 m.
• Kết cấu: cột và dầm ở góc nhọn khó bố trí, ván khuôn khó làm, chi phí trên mỗi mét vuông dùng được cao hơn.

Đây là lý do người làm nhà ngại đất tam giác — một lý do đếm được bằng tiền.

Kiến trúc sư xử lý ra sao

Nguyên tắc chung: đặt khối nhà vuông vào phần rộng, để phần nhọn làm không gian mở.

Với nhà phố trên đất tam giác ở ngã ba hai đường chụm vào nhau — rất hay gặp ở các khu phố cũ — mũi nhọn thường hướng ra giao lộ. Làm sân trước có bồn cây ở mũi nhọn còn giúp thêm một việc: tạo khoảng đệm giữa nhà và hai dòng xe chụm lại, giống cách xử lý nhà ở bờ lõm khúc cua (xem nhà ở khúc cua).

Giếng trời đặt ở phần chuyển tiếp giữa khối vuông và dải nhọn là giải pháp nhiều kiến trúc sư chọn: nó lấy sáng cho khối phòng, và biến cái góc khó dùng thành nguồn gió, ánh sáng (xem giếng trời trong nhà ống).

Mua đất tam giác: tính thế nào

Đất tam giác thường rẻ hơn đất vuông cùng khu tính trên mét vuông. Câu hỏi đúng không phải "có xấu không" mà là "giá có bù được phần diện tích không dùng được không":

1. Vẽ hình chữ nhật lớn nhất lọt trong lô đất (hoặc nhờ người vẽ). Lấy diện tích ấy làm "diện tích dùng được".
2. Chia giá lô đất cho diện tích dùng được, so với giá đất vuông cùng khu.
3. Kiểm tra quy hoạch: chỉ giới xây dựng, khoảng lùi ở hai mặt đường (đất tam giác ở ngã ba thường có hai mặt đường, hai khoảng lùi) có thể ăn bớt thêm phần rộng.
4. Hỏi kiến trúc sư một phương án sơ bộ trước khi đặt cọc.

Nhiều lô tam giác sau phép tính này vẫn đáng mua — nếu bạn cần sân, cần vườn, và không cần nhiều phòng. Bài chọn đất xây nhà theo hình thửa so các dạng thửa khác.

Đã ở trên đất tam giác: sắp lại cho phần sống chính vuông

Nhà đã xây theo đúng hình tam giác, các phòng méo theo:

• Chọn phòng có hình gần vuông nhất làm phòng ngủ chính.
• Dùng tủ âm tường, kệ đóng theo góc để "nắn" phòng méo thành phòng vuông bên trong — phần tam giác sau tủ thành chỗ chứa đồ.
• Góc nhọn trong phòng không để trống thành chỗ bám bụi: đặt chậu cây, kệ góc, đèn cây.
• Không kê giường, bàn làm việc thẳng vào mũi góc nhọn — vừa khó vệ sinh, vừa có cảm giác bị "chĩa" (xem góc nhọn chiếu vào nhà).

Cách sắp lại nhà méo nói chung có ở bài nhà méo, đất xéo.

Sách cổ nói gì

Địa Lý Nhân Tử Tu Tri, đại ý: núi chia năm tinh — Kim tròn, Mộc thẳng, Thủy uốn, Hỏa nhọn, Thổ vuông — xem tinh nào làm chủ, tinh nào đứng cạnh, sinh nhau hay khắc nhau.

Dương Trạch Thập Thư của Vương Quân Vinh, phần hình thế đất ở, đại ý chuộng đất ở vuông vắn, đầy đặn, trước sau cân đối; đất lệch, nhọn, thiếu góc là đất không hoàn chỉnh.

Bình: hai nguồn nói hai chuyện. Một bên đọc dáng núi bằng ngũ hành; một bên chuộng đất vuông cho nhà ở. Gộp hai câu thành "đất tam giác là Hỏa, nhà Hỏa hay cháy" là việc của đời sau. Phần đứng vững của sách là ý chuộng đất vuông — và ý ấy trùng với lý do hình học ở trên.

Đọc cho đúng mức

Không có bằng chứng nào cho thấy nhà trên đất tam giác hay cháy hơn, hay cãi nhau hơn. Nguy cơ cháy của một căn nhà nằm ở dây điện, bếp, lối thoát hiểm — kiểm tra những thứ ấy có ích hơn nhiều so với lo về hình thửa đất.

Một số thầy hiện nay đề nghị "hoá giải Hỏa hình" bằng màu Thổ (vàng, nâu), đồ gốm, đá — theo lý Hỏa sinh Thổ để tiết Hỏa. Đây là ứng dụng lý ngũ hành của đời sau, đứng sau các việc thật ở trên.

Việc nên làm

• Vẽ hình chữ nhật lớn nhất lọt trong lô đất; coi đó là diện tích dùng được khi tính giá.
• Khối nhà vuông đặt ở phần rộng; mũi nhọn làm sân, bồn cây, giếng trời, chỗ để xe.
• Góc dưới 45 độ thì vát bỏ đầu góc, không cố nhét phòng vào.
• Đã ở rồi: dùng tủ âm tường nắn phòng méo thành vuông, đặt cây hoặc kệ ở góc nhọn.
• Kiểm tra an toàn điện, bếp, lối thoát — thay vì lo về chữ "Hỏa".

Nếu muốn có một vật nhắc theo cách đọc ngũ hành, người ta hay chọn đồ gốm, đá màu đất đặt ở góc nhọn — Hỏa sinh Thổ. Vật chỉ là lời nhắc; việc chính là dùng góc ấy cho đúng.

Nguồn tham khảo

• Từ Thiện Kế, Từ Thiện Thuật — Địa Lý Nhân Tử Tu Tri, đời Minh, phần ngũ tinh (đại ý).
• Vương Quân Vinh — Dương Trạch Thập Thư, đời Minh, phần hình thế đất ở (đại ý).
• Hình chữ nhật lớn nhất nội tiếp tam giác bằng nửa diện tích tam giác: kết quả hình học sơ cấp.